Polityka oświatowa oparta na dowodach à rebours

 

(źródło: Łączenie opinii i perspektyw ludzi w Polsce | Ipsos KnowledgePanel)

W analizie polityk publicznych kraju szczególnie ważna jest nie tylko treść finalnego, bo wydanego w języku angielskim raportu z międzynarodowych badań opinii publicznej, ale przede wszystkim komunikat krajowej instytucji  uczestniczącej w tym pomiarze, który jest opublikowany w języku polskim. Bywa on nie tyle „streszczeniem raportu”, ile już jego pierwszą interpretacją polityczną. 

Jeśli młody badacz nauczy się sprawdzać: co zmierzono, jak nazwano wynik, co pominięto i jaki wniosek dopisano, zyskuje bardzo dobrą ochronę przed bezkrytycznym cytowaniem komunikatów prasowych, rządowych czy IBE-PIB afirmowanych jako źródła naukowe. W dzisiejszym wpisie nie interesują mnie komentarze pracowników tej ostatniej instytucji. Pisałem w blogu o błędach w ich publikacjach. 

Przyjrzałem się raportom edukacyjnym firmy sondażowej Ipsos, z której usług korzystają rządzący. Na jej portalu twierdzi się, że prowadzi ona badania naukowe, skoro stosowane są przez jej pracowników metody naukowe do badania opinii publicznej. Wyniki są komentowane przez prowadzących te sondaże. Ich interpretacje częściowo rozmijają się z rzetelnością obowiązującą w badaniach naukowych. Zobaczmy najpierw, jak są one prowadzone:     

 

"Ipsos losowo wybiera osoby z całego kraju, aby zaprosić je do członkostwa w KnowledgePanel®. Członkowie panelu mają co miesiąc możliwość wzięcia udziału w kilku sondażach i ankietach online. Za każdym razem, gdy członkowie wezmą udział w ankiecie, zdobywają punkty, które mogą wymieniać na kupony. Opinie naszych członków mają znaczenie, chcemy wiedzieć, co myślicie. Będziecie uczestnikami wielu badań naukowych, od bieżących wydarzeń po zdrowie, pracę i wiele innych.

Aktywność członków panelu pomoże nam zrozumieć wpływ bieżących wydarzeń na obywateli. Będziecie mieli okazję brać udział w ankietach dla uczelni, instytucji publicznych, fundacji charytatywnych, organizacji rządowych i znanych firm.
Ipsos może poszczycić się długą i historią docenianych  badań społecznych i rynkowych. Mamy nadzieję, że zostaną Państwo częścią tej, wciąż tworzącej się historii, rejestrując się już dziś. W dowolnym momencie istnieje możliwość rezygnacji z członkostwa".

Zapoznałem się z wersjami oryginalnymi poniższych raportów a następnie z krajowymi komentarzami do ich rzekomej zawartości: 

Badacz polityki oświatowej powinien czytać krajowe komunikaty równolegle na dwóch poziomach: co badanie mówi o społeczeństwie oraz co sposób prezentacji badania mówi o aktualnej polityce publicznej i jej potrzebach legitymizacyjnych.

Najważniejsze mechanizmy, które warto kontrolować, można ująć następująco:

1.     Zmiana statusu epistemicznego wypowiedzi. Najczęstszy zabieg polega na przejściu od „respondenci uważają, że…” do „system jest…”. Przykładowo: w 2024 roku odpowiedź części badanych, że polityczna lub ideologiczna stronniczość stanowi problem edukacji, została w polskim leadzie przekształcona w oznajmienie, że „system jest uwikłany politycznie i ideologicznie”. Tymczasem raport mierzył percepcję respondentów, a nie „uwikłanie” systemu. Pedagog powinien zatem zawsze pytać: czy komunikat opisuje wynik sondażu, czy już diagnozuje rzeczywistość?

2.     Podmiana zmiennej jest szczególnie niebezpieczna, bowiem czytelnik zazwyczaj jej nie zauważy. Przykład z raportu z 2026 roku: „największy wzrost poparcia od 2024 r.” został przedstawiony jako „Polska na czele rankingu poparcia”. Otóż raport mierzył zmianę w czasie, a nie miejsce Polski według poziomu poparcia. Trzeba więc sprawdzać nie tylko procent odpowiedzi, lecz dokładną nazwę zmiennej, oś wykresu i jednostkę porównania.

3.     Scalanie różnych zmiennych w jeden problem publiczny. W raportach Ipsos konsekwentnie oddzielano zakaz smartfonów w szkole od zakazu social mediów dla dzieci poniżej 14 lat także poza szkołą. W 2024 roku raport wręcz wskazywał odmienne wzory pokoleniowe dla obu kwestii. W 2025 r. to rozróżnienie ponownie zachowano. W krajowej narracji zostały one połączone w pakiet: smartfon – social media – zdrowie psychiczne – zakaz – higiena cyfrowa. Pedagog powinien sprawdzać, czy komentator nie tworzy jednego konstruktu z kilku odrębnie mierzonych zjawisk.

4.     Transfer trendu z jednej zmiennej na drugą. Przypadek z 2025 roku jest modelowy. Oto poparcie dla szkolnego zakazu smartfonów w Polsce wynosiło 56%, wobec 58% rok wcześniej, a więc pozostawało zasadniczo stabilne. Natomiast poparcie dla ograniczenia social mediów wzrosło. Mimo to komentarz stwierdzał o zakazie smartfonów jako rozwiązaniu „cieszącym się coraz większą popularnością”. To pokazuje, że trzeba kontrolować, do którego dokładnie pytania odnosi się deklarowana tendencja.

5.     Framing nagłówka i pierwszego akapitu, nie są detalem stylistycznym. Dla większości odbiorców nagłówek i lead stają się treścią raportu. Właśnie dlatego błędne „Polska na czele rankingu poparcia…” ma większą siłę społeczną niż poprawna legenda wykresu znajdująca się kilkanaście kliknięć dalej. Badacz polityki publicznej powinien więc analizować nie tylko prawdziwość zdań, ale kolejność informacji: co znalazło się w tytule, co w pierwszym akapicie, co na końcu, a co zupełnie pominięto. Rządzący bowiem pomijają to, co im nie odpowiada.

6.     Selektywna kontekstualizacja międzynarodowa. Ta sama liczba na wykresie może znaczyć coś innego po umieszczeniu jej na tle pozostałych krajów. W "AI Monitor" Polska miała 37% respondentów deklarujących niepokój wobec AI, podczas gdy średnia 32 krajów wynosiła 50%. Krajowy komunikat mógłby więc zgodnie z prawdą głosić, że „37% Polaków się niepokoi”, a nie pomijać równie ważną informację, że Polacy są mniej zaniepokojeni niż przeciętnie respondenci badania z innych krajów. Pedagog powinien zatem pytać: dlaczego pokazano liczbę krajową bez pozycji względem średniej i rozkładu międzynarodowego?

7.     Selekcja tego, co przemilczane. W Education Monitor 2025 dla Polski bardzo znaczący był oczekiwany spadek liczby uczniów i jego związek z demografią. Było to potencjalnie fundamentalne dla sieci szkół, zatrudnienia nauczycieli i finansowania edukacji. W komunikacie krajowym pierwszoplanowe stały się natomiast technologie i zakazy. Jak widać - milczenie też jest elementem framingu. Trzeba więc być czujnym w analizie dociekając nie tylko tego, „co wybrano?”, lecz również „które istotne wyniki krajowe pominięto?”.

8.     Nadinterpretacja zależności. W komentarzu do "AI Monitor" potraktowano w polskim komentarzu różnicę między kobietami i mężczyznami w deklarowanym niepokoju jako przesłankę „różnego wpływu technologii na codzienne życie Polek i Polaków”. Tymczasem pomiar postawy nie jest pomiarem faktycznego wpływu technologii. Sam raport mówi jedynie szerzej, że mężczyźni są generalnie bardziej pozytywnie nastawieni wobec AI niż kobiety. Pedagog powinien tropić przejścia od korelacji do przyczynowości, od opinii do skutku oraz od emocji do doświadczenia.

9.     Nieweryfikowalne rozwinięcia krajowe. Najważniejszy wynik komunikatu — jakoby w Polsce 43% kobiet potwierdzało niepokój wobec AI wobec 30% mężczyzn ("AI Monitor") nie znajduje się w publicznej wersji raportu. Trzeba zatem rozróżnić: wynik może być prawdziwy, ale jego źródło nie jest dostępne odbiorcy. To jest problem transparentności danych. Należy więc pytać, czy komentarz opiera się na publicznych tabelach, czy na nieudostępnionych cross-tabach, i czy można niezależnie zweryfikować ten wynik.

10. Synchronizacja z cyklem politycznym. Data publikacji jest także daną analityczną. Ten sam wynik inaczej działa społecznie, gdy ukazuje się przypadkowo w czerwcu, a inaczej 1 września, równolegle z wejściem w życie regulacji dotyczącej telefonów w szkołach. Badacz powinien odnotować moment publikacji, aktualne reformy, kampanie, projekty ustaw, konflikty publiczne i agendę resortu. Nie dowodzi to zależności instytucjonalnej danego sondażu, ale pozwala badać funkcję komunikatu w polityce publicznej.

11. Normatywne domknięcie danych. Sondaż może opisywać postawy, podczas gdy komentarz płynnie przechodzi do tego, „co trzeba zrobić”: wprowadzić zakaz, rozwijać higienę cyfrową, zmienić program. W tym momencie raport przestaje pełnić wyłącznie funkcję diagnostyczną, a zaczyna być używany jako uzasadnienie interwencji. Trzeba więc odróżnić trzy zdania: „badani uważają X”, „X rzeczywiście stanowi problem” i „rozwiązaniem problemu jest Y”. Każde z nich wymaga innego rodzaju dowodu.

12. Retrospektywne „kalibrowanie” narracji. Najciekawsze w analizie wieloletniej jest właśnie to, czego nie widać przy pojedynczym komunikacie. W 2024 roku pojawia się rama: „smartfony – szkody – higiena cyfrowa”; w 2025 roku stabilne poparcie dla zakazu smartfonów zostaje opisane jako rosnące; w 2026 roku największy przyrost poparcia dla ograniczenia social mediów staje się „pierwszym miejscem w rankingu poparcia”. Dopiero analiza szeregu komunikatów pozwala odróżnić jednorazową niezręczność od trwałego wzoru komunikacyjnego.

Z powyższych wniosków wynika ważna zasada metodologiczna. 

Badacz polityki oświatowej nie powinien traktować krajowego komunikatu prasowego jako „raportu w skrócie”, ale odczytywać go jako osobny artefakt polityki publicznej, umieszczony pomiędzy badaniem a społeczną recepcją: kwestionariusz → dane → raport międzynarodowy → selekcja krajowa → komentarz ekspercki → nagłówek medialny → interpretacja polityczna → społeczna recepcja.  Na każdym z tych przejść może zmienić się znaczenie informacji.

Dlatego w badaniach polityki oświatowej należałoby właściwie stosować podwójną analizę treści. Pierwsza dotyczyłaby tego, co stwierdzono empirycznie. Druga zaś tego, jak wynik został przekształcony w komunikat politycznie i społecznie użyteczny dla władz (MEN, rządu).: 

Najbardziej niebezpieczna manipulacja dowodami w polityce publicznej nie musi polegać na fałszowaniu danych. Znacznie częściej polega ona na zachowaniu prawdziwych liczb przy zmianie ich statusu, kontekstu, hierarchii, przedmiotu odniesienia lub znaczenia. Wówczas każde pojedyncze zdanie może wyglądać wiarygodnie, a mimo to cała narracja prowadzi odbiorcę do wniosku, którego pierwotny pomiar nie uzasadnia.

To także pokazuje pewien paradoks evidence-based policy. Problemem nie musi być brak dowodów. Problemem może być droga dowodu od badania do polityki. Między evidence a policy znajduje się bowiem jeszcze bardzo ważne ogniwo: interpretacja. Ono samo zaś powinno stać się przedmiotem badań polityki oświatowej. 

(źródła: Ipsos Education Monitor 2024;  Ipsos Education Monitor 2025; Ipsos | Education Monitor 2026; nik.samoylov@ipsos.com;  Thailand Tops Global Ranking as Citizens Cite Economic Crisis Blocking Future Opportunities for Young Generation; 日本の若者が直面する最大の課題は「経済」— 教育の質への評価は二極化、SNS利用制限には約6割が賛同 | Ipsos ; Schule im internationalen Vergleich: Österreicher bewerten ihr Bildungssystem deutlich besser als Deutsche | Ipsos; RaportIPSOS Education Monitor 2026)  (we współpracy z AI. ChatGPT 5)