Nauczyciele jako figuranci zmian w edukacji

Analiza reform edukacyjnych w strategii top-down Pierre’a Bourdieu, Basila Bernsteina i Michaela Fullana pozwala zrozumieć mechanizmy oporu nauczycieli wobec centralistycznych reform edukacyjnych. Każdy z tych autorów akcentuje inne aspekty funkcjonowania szkoły, ale wnioski prowadzą do wspólnej konkluzji: reforma narzucana z góry w imię politycznych interesów ideokracji, a lekceważąca naukę i autonomię nauczycieli, jest skazana na niepowodzenie.

Socjolog P. Bourdieu wykazał w swoich badaniach, że nauczyciel bywa zredukowany do roli przekaźnika arbitralnych wartości partii władzy (dominującej klasy politycznej). Centralizm reform pozbawia nauczycieli autonomii, kapitału symbolicznego i degraduje ich pozycję zawodową do podrzędnych wykonawców rozwiązań resortowych. Czytając wypowiedzi nauczycieli w mediach społecznościowych w latach 2025-2026, którzy mówili: „jesteśmy figurantami w populistycznej reformie”, dostrzegamy, że uświadamiają oni sobie i opinii publicznej własne miejsce podporządkowania i marginalizowania ich pracy przez rządzących.

Bourdieu przypomina, że profesje zachowują prestiż dzięki kontroli nad swoimi standardami i praktykami, a więc tylko wtedy, gdy posiadają autonomię zawodową. Gdy system władzy centralistycznej i terenowej (nadzór pedagogiczny) ją ogranicza, dochodzi do mechanizmu „deskillingu”, czyli utraty zawodowego autorytetu. Bourdieu pisał, że profesjonaliści działają w obrębie pola ('field'), które narzuca swoje zasady  a coraz większe naruszanie autonomii nauczycieli prowadzi do alienacji zawodowej.

Szczególnie wyraźnie widać ten mechanizm w kolejno pojawiających się decyzjach/komunikatach: zakaz prac domowych, lista obowiązkowych lektur, „godziny czarnkowe”, zakaz dyscyplinowania uczniów za niewłaściwy wygląd czy korzystywanie w kształceniu z podręczników i pomocy dydaktycznych jako godnych, bo 'dopuszczonych do użytku szkolnego", ograniczenie usprawiedliwionych nieobecności uczniów w szkole do maks. 25 proc. dni w ciągu roku szkolnego, itp., to przykłady regulacji odbierających nauczycielom prawo decydowania o rozwiązaniach dydaktycznych i wychowawczych. 

Władza traktująca edukację publiczną jako narzędzie do prowadzenia i utrwalania wojny polsko-polskiej reprodukuje zarazem konflikt kodów językowych. Rządzącym wydaje się, że mają do czynienia z nauczycielami i rodzicami jako analfabetami. Akurat ta grupa zawodowa cieszy się w kraju wykształceniem wyższym, zaś rodzice uczniów dysponują coraz większą wiedzą na temat deform szkolnych. Nauczyciele komentują umizgi ministerek, że wprawdzie „coraz trudniej jest im to dźwigać”, czy że „nie ma tygodnia, żeby było spokojnie i nie wymyśliły jakiejś "kolejnej głupoty”. To tylko potwierdza, że nawet drobne centralistyczne decyzje trafiają na grunt wypalenia i rodzą dodatkowy opór.

Bernstein zwraca uwagę na wymiar językowy władz oświatowych przez pryzmat rozpraw którego można odczytać, jak władze MEN posługują się w komunikacji publicznej abstrakcyjnymi kategoriami - „prestiż”, „strategia”, „innowacja”. Mają one propagandowo działać jak kod rozwinięty, ale są oderwane od języka codziennej praktyki szkolnej i codziennej egzystencji nauczycieli. Ci bowiem mówią o „zmęczeniu”, „pudrowaniu rzeczywistości”, "braku spokoju" czy „waloryzacji zamiast godnej płacy”. 

Ta różnica kodów językowych tworzy barierę symboliczną i pogłębia brak identyfikacji z reformą. Opór nauczycieli wobec centralizmu jest więc także oporem wobec języka władzy, który nie oddaje ich doświadczeń.

Natomiast badacz polityk oświatowych Michael Fullan, w odróżnieniu od socjologów krytycznych, koncentruje się nie na strukturach społecznych, lecz na praktyce zmiany. Jego teza, że „zmiana edukacyjna zależy od tego, co nauczyciele robią i myślą", jest tak prosta, jak  i złożona”. Wyraża tym samym przekonanie, że bez włączenia nauczycieli w proces zmian, każda reforma w strategii top-down staje się pustą fasadą. 

Nauczyciele postrzegają zapowiadane przez władze MEN rzekome konsultacje jako pozorne. Z perspektywy Fullana jest to klasyczny przykład braku „capacity building”, czyli budowania potencjału i wspólnego sensu zmiany. Jego zdaniem centralizm i narzucanie reform z góry są nieskuteczne, ponieważ nie angażują nauczycieli. Tym bardziej, gdy są oni tak fatalnie wynagradzani jak w Polsce. 

Zmiana ma sens tylko wtedy, gdy nauczyciele stają się jej współautorami, są należycie wynagradzani, a przede wszystkim szanowani przez rządzących. Muszą mieć poczucie realnego wpływu i sensu pracy dydaktyczno-wychowawczej. Dlatego Fullan akcentuje kategorie shared meaning (wspólny sens) i long-term commitment (długofalowe zaangażowanie). Nauczyciele zaś są świadomi, że za dwa lata zapewne obecne władze polityczne przegrają wybory i utracą moc kontynuowania projektów, które z założenia są obliczone na krótki dystans ich obowiązywania. Co jedna władza ustanawia, kolejna dewastuje. 

 Choć perspektywy Bourdieu, Bernsteina i Fullana różnią się teoretycznymi przesłankami, to jednak ich wnioski są uderzająco zbieżne. Wszyscy podkreślają, że centralizm i brak autonomii prowadzą do oporu: u Bourdieu jako reakcja na deskilling, u Bernsteina jako dystans wobec dyskursu, zaś u Fullana jako powód braku zaangażowania w proces reformy. Ostateczna konkluzja jest więc wspólna: bez realnego włączenia nauczycieli żadna reforma edukacji nie może się powieść, a każda kolejna próba „odgórnej deformy” skazana jest na fasadowość i bierny opór. 

Jeśli tak ma wyglądać pseudo Reforma26, to przyszłość polskiej szkoły rysuje się w ciemnych barwach. Nauczycieli będzie coraz mniej, ale MEN ogłosi, że to „innowacyjna elastyczność kadrowa”. Lekcje prowadzone przez osoby z łapanki zostaną nazwane „różnorodnością edukacyjną”, a prestiż tej grupy zawodowej faktycznie wzrośnie, bo nauczyciel stanie się jak jednorożec. Wszyscy będą mówić, że kiedyś istniał, ale nikt już  go nie zobaczy. 

Zawód nauczyciela od lat staje się profesją dla garstki pasjonatów. Edukacja nie runie w jeden dzień, ale będzie obumierać powoli: w kolejnych nieobsadzonych etatach, w salach bez matematyków, w ramach prowadzonych przez przypadkowych zastępców lekcji informatyki czy języka angielskiego. Nauczyciele biją na alarm, ale kolejny rząd woli świętować własne sukcesy. Tymczasem to nie jest już kryzys, ale początek upadku.