Żegnam dr hab. Katarzynę Buczek - historyka oświaty i wychowania z Uniwersytetu Warszawskiego

 

W dniu 7 listopada 2026 roku zmarła dr hab. Katarzyna Buczek, historyk oświaty i wychowania. Była absolwentką polonistyki i pedagogiki na Uniwersytecie Warszawskim. Z Wydziałem Pedagogicznym UW i jego środowiskiem historyków oświaty i wychowania związała swoje życie zawodowe. Pod kierunkiem prof. Kaliny Bartnickiej przygotowała pracę magisterską i rozprawę doktorską. Pracowała jako adiunkt w Katedrze Społecznych i Kulturowych Kontekstów Pedagogiki. Jej przedwczesna śmierć przerwała etap pracy po habilitacji, w którym zdołała już rozwinąć kilka własnych, powiązanych ze sobą kierunków badań. (Wspomnienie Wydziału Pedagogicznego UW Wydział Pedagogiczny UW)

Od myśli Kołłątaja do warsztatu nauczyciela

Głównym obszarem jej badań była polska edukacja schyłku XVIII i pierwszej połowy XIX wieku. W książce Hugo Kołłątaj i edukacja (2007) zajęła się działalnością edukacyjną jednego z najważniejszych reformatorów polskiego oświecenia. W kolejnych pracach podejmowała pytanie o to, jak tradycja Komisji Edukacji Narodowej znajdowała kontynuację w szkolnictwie na Ziemiach Zabranych. Krzemieniec pozwalał jej śledzić ten proces w skali jednej instytucji, przez decyzje organizatorów, pracę nauczycieli i wyposażenie, którym dysponowali. (Wydział Pedagogiczny UW)

Najpełniej widać to w monografii Zbiory dydaktyczne Gimnazjum i Liceum Wołyńskiego w Krzemieńcu (1805–1833), wydanej w 2016 roku i przedstawionej jako osiągnięcie habilitacyjne w 2018 roku. Buczek rekonstruowała, jak tworzono szkolne kolekcje i pracownie, kto się nimi opiekował i w jaki sposób posługiwano się nimi w nauczaniu. Dzięki temu można zobaczyć, od czego zależało urzeczywistnienie programu szkoły. Potrzebne były przyrządy i okazy, ale także ludzie, którzy umieli je pozyskać, uporządkować, objaśnić i wykorzystać w pracy z uczniami. Tak rozumiane zaplecze dydaktyczne stało się w jej badaniach częścią historii zawodu nauczycielskiego. Do tego samego kręgu należą prace o przyrodniku Antonim Andrzejowskim, podróży edukacyjnej nauczyciela Jentza i krzemienieckiej Szkole Mechaniki Praktycznej. (Księgarnia Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego)

Praca nad źródłami

W dorobku Katarzyny Buczek ważne miejsce zajmowało udostępnianie źródeł. Przygotowała edycję O wychowaniu młodzieży płci żeńskiej Fénelona (2009), a wspólnie z Ireną Szybiak opracowała tom Komisja Edukacji Narodowej 1773–1794. Szkoły w wydziale Żmudzkim (2018). Prowadziła kwerendy w Ukrainie i na Litwie, uczestniczyła także w projektach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki poświęconych Komisji Edukacji Narodowej i słownikom biograficznym uczonych polskich. Już w recenzji zbioru Źródła do dziejów nauczania domowego dzieci polskich w XIX i początku XX wieku (2007) zwracała uwagę na rozproszenie świadectw i znaczenie zestawiania różnego rodzaju materiałów, od poradników po pamiętniki i listy. W jej własnych badaniach podobną rolę odgrywały dokumenty szkolne, korespondencja, projekty urządzenia gabinetów czy teksty widowisk. Wydział Pedagogiczny UW

Szkoła otwarta dla „ciekawych”

W artykule „Pokaz rybek magnetycznych” (2019) Buczek przyjrzała się krzemienieckiej szkole jako miejscu publicznego upowszechniania wiedzy. Pokazy fizyczne i chemiczne pozwalały odbiorcom oglądać zjawiska, o których mogli wcześniej jedynie przeczytać lub usłyszeć. Szczególnie wymowny jest opis projektu gabinetu numizmatycznego Franciszka Skarbka Rudzkiego. Miał on służyć zarówno uczniom przychodzącym na lekcje, jak i osobom spoza szkoły, które Rudzki nazywał „ciekawymi”. Buczek odczytała projekt gabinetu poprzez jego szczegóły, od opisów monet i medali po rozmieszczenie mebli. Każda z tych decyzji wpływała na to, co zwiedzający mógł zobaczyć, jak długo mógł się temu przyglądać i czego mógł się dowiedzieć. (Katarzyna Buczek, „Pokaz rybek magnetycznych”, s. 20–21)

Ta perspektywa tłumaczy również jej zainteresowanie publicznymi popisami uczniów. Mogły one łączyć sprawdzanie wiedzy, prezentowanie pracy szkoły i widowisko adresowane do szerszej publiczności. Buczek podjęła ten temat w studium Między egzaminem a widowiskiem (2017), a w artykule „Balon na Sty Stanisław” (2025) powróciła do pytania o miejsce widowisk i teatru szkolnego w działalności Komisji Edukacji Narodowej. Tym samym wprowadzała do historii oświaty pytania bliskie historii teatru i muzealnictwa. Interesowało ją, co zmienia się w przekazie wiedzy, gdy pojawia się publiczność, a treść trzeba pokazać, odegrać lub uczynić dostępną w przestrzeni wystawy. (Katarzyna Buczek, Między egzaminem a widowiskiem czasopisma.ispan.pl)

Szkolne święto jako praktyka wychowania

Wyraźnym kierunkiem jej pracy były dzieje szkolnego świętowania. Poświęciła mu książki „Nadawać duszom kształt narodowy”. Święta o państwowym charakterze w czasach Komisji Edukacji Narodowej (2021) oraz „Rozmaite święta zawsze winnego uczczenia godne”. Uroczystości szkolne w czasach Komisji Edukacji Narodowej (2023). Uroczystość szkolna stawała się w tych badaniach źródłem wiedzy o wychowaniu obywatelskim. To, jakie rocznice wybierano, jakie role powierzano uczniom i jak organizowano wspólne świętowanie, pozwalało odtworzyć sposób, w jaki szkoła przekazywała wyobrażenia o wspólnocie i powinnościach obywatela. (Wydział Pedagogiczny UW)

Katarzyna Buczek potrafiła z historii szkolnej gabloty wydobyć pytanie o to, komu szkoła udostępnia wiedzę. W scenariuszu uroczystości szkolnych dostrzegała z kolei pytanie o to, jak uczy się wspólnego przeżywania historii. Ten przykład dobrze oddaje charakter jej badań. Interesowało ją, co działo się między zamysłem reformatora a doświadczeniem ucznia, między szkolnym programem a pracą nauczyciela, między wiedzą zgromadzoną w gabinecie a publicznością, która mogła ją zobaczyć.

Z tym nurtem wiąże się też artykuł „Lepiej, gdy oczy zobaczą”. Obchody święta niepodległości w szkołach II Rzeczypospolitej (2018). Buczek otwiera go uwagami Hanny Pohoskiej o znużeniu uczniów i nauczycieli uroczystościami powtarzanymi co roku według podobnego scenariusza. Przygląda się następnie formom obchodów i tekstom przeznaczonym do wystawiania. Zestawienie uwag metodyczki z materiałem scenicznym pozwala uchwycić rozbieżność między zamiarem wychowawczym a tym, co forma uroczystości mogła zaoferować uczestnikom. W tym studium powraca pytanie obecne w pracach o Krzemieńcu. Co może się wydarzyć w edukacji, kiedy uczniowie otrzymują coś do zobaczenia, odegrania lub wspólnego przeżycia? (Katarzyna Buczek, „Lepiej, gdy oczy zobaczą”, s. 167–204)

Wspominając Katarzynę Buczek, warto wrócić do krzemienieckich „ciekawych”. To drobne słowo z projektu gabinetu pozwoliło jej dostrzec ludzi, dla których szkolna kolekcja mogła stać się sposobnością do samodzielnego poznawania świata. W tej uważności na szczegół wyrażała się jej praca jako historyczki wychowania. Dzięki niej obok reformatorów i ich programów widzimy nauczyciela przygotowującego doświadczenie, ucznia występującego podczas uroczystości i osobę, która przychodzi do szkoły, by dowiedzieć się czegoś z własnej ciekawości.

 Kieruję w tym miejscu wyrazy współczucia dla Rodziny i współpracowników! R.I.P.  

 

(Źródło foto: https://www.pedagog.uw.edu.pl/wp-content/uploads/participants-database/zdjecie-buczek.png;; we współpracy z AI. ChatGPT 5))