Pułapki praktyka, który chce zostać badaczem

 


(źródło: Obraz wygenerowany przy użyciu ChatGPT (OpenAI) na podstawie koncepcji autora)

 

Do szkół doktorskich coraz częściej trafiają osoby, które nie przychodzą prosto z seminarium magisterskiego. Mają za sobą kilkanaście albo kilkadziesiąt lat pracy w szkole, kierowały placówkami, szkoliły rady pedagogiczne, prowadziły projekty edukacyjne, wdrażały tutoring, ocenianie kształtujące, programy profilaktyczne, rozwiązania cyfrowe czy inne „innowacje”. 

To może być ogromnym atutem, ale może być też dylematyczne. Praktyk edukacyjny często zna szkołę znacznie lepiej niż młody badacz, który pierwszy raz przekracza jej próg z dyktafonem i kwestionariuszem. Wie, jak rozmawia się z dyrektorem, jak funkcjonuje rada pedagogiczna, co nauczyciele rzeczywiście robią, a co zapisują w dokumentacji, jak wyglądają szkolenia i dlaczego po kolejnym programie pozostają czasem tylko segregatory.

Znajomość środowiska nie jest jednak jeszcze kompetencją badawczą. Ankieta ewaluacyjna po szkoleniu nie jest badaniem naukowym.  W oświacie przez lata upowszechnił się szczególny kult ankiety. Ankietujemy uczniów, rodziców, nauczycieli. Oceniamy szkolenia, projekty, programy wychowawcze i zajęcia dodatkowe. Pytamy: „Czy szkolenie spełniło Państwa oczekiwania?”, „Czy poznane metody będą przydatne?” „Czy uczestnicy byli bardziej zaangażowani?” 

Potem pojawia się wykres: 87 proc. – tak, 11 proc. – raczej tak, a 2 proc. – trudno powiedzieć. Wszyscy są zadowoleni. Prowadzący szkolenie może wykazać jego wysoką ocenę, dyrektor może uzasadnić wydatkowanie środków na doskonalenie nauczycieli, a organizator szkolenia może napisać sprawozdanie. Nauczyciele mogą spokojnie wrócić do swojej pracy. Tego typu pomiar może mieć sens jako ewaluacja usługi oświatowej.

Nie należy jednak mylić jej z badaniem naukowym. Badanie naukowe nie ma na celu ustalenie, czy komuś coś się podobało, ale co się wydarzyło, dlaczego się wydarzyło, w jakich warunkach, wobec kogo, z jakimi konsekwencjami i jakie alternatywne wyjaśnienia badanego zjawiska należy rozważyć. Przede wszystkim musi dopuszczać możliwość, że odpowiedź będzie dla badacza niewygodna.

Najtrudniej jest jednak badać własny sukces zawodowy. Szczególne ryzyko pojawia się wtedy, kiedy do szkoły doktorskiej przychodzi edukator, trener lub konsultant, który od wielu lat wdraża określoną metodę. Nie ulega wątpliwości, że ma kontakty z dziesiątkami albo setkami szkół, zna dyrektorów, ponieważ szkolił nauczycieli, prowadził superwizje, a być może pomagał wdrażać określone rozwiązanie.

Szkoły wydają się dla praktyków najlepszym terenem badań, bo mają do nich jakiś dostęp, ale nie oznacza to, że mają dostęp do neutralnego pola badawczego. 

Wyobraźmy sobie prostą sytuację. Szkoła zapłaciła za szkolenie rady pedagogicznej. Dyrektor zdecydował, że warto wdrożyć określoną metodę. Nauczyciele uczestniczyli w szkoleniach i przez pewien czas ją stosowali. Po kilku latach pojawia się badacz związany wcześniej z tym środowiskiem i pyta: „Jak oceniają Państwo efekty wdrożenia?” 

Czy respondent rzeczywiście odpowiada wyłącznie na pytanie badawcze? Czy może odpowiada również dyrektorowi, organowi prowadzącemu, koledze ze szkoły, samemu sobie? Przyznanie, że przedsięwzięcie niewiele zmieniło, może przecież znaczyć: „Pieniądze zostały źle wydane”, „Dyrektor źle wybrał szkolenie”, „Nie potrafiliśmy wykorzystać programu”, „Nasza innowacja nie była sukcesem” itp.

Nie trzeba żadnej zmowy ani nieuczciwości. Wystarczą zwykłe mechanizmy psychologiczne i społeczne: potrzeba aprobaty, lojalność wobec instytucji, obrona wcześniejszej decyzji, konformizm, efekt zaangażowania czy zwyczajna uprzejmość wobec znanego edukatora. Badacz otrzymuje wtedy odpowiedzi zgodne z hipotezą, którą sam pomógł wcześniej wytworzyć. 

Dobra metodologia wymaga nieraz właśnie rezygnacji z najłatwiejszego terenu, bo najbardziej wartościowym przypadkiem badawczym może być nie szkoła, która chętnie pokaże swoje sukcesy, lecz taka, która po trzech latach powiedziała: „Spróbowaliśmy. Nie sprawdziło się. Wycofaliśmy się.”  Dla naukowca może to być najcenniejszy przypadek w całym badaniu. Praktyk wie, a badacz pyta. To jest chyba najtrudniejsza zmiana roli.

Praktyk przez lata zdobywa przekonanie: „Wiem, jak działa szkoła, co myślą nauczyciele, dlaczego określona metoda się (nie-)sprawdza lub dlaczego dyrektorzy mają z tym problem”. Tymczasem doktorat zaczyna się właściwie od zawieszenia tego „wiem”. 

Nie chodzi o to, żeby doświadczenie wyrzucić do kosza. Przeciwnie, może ono pozwolić dostrzec problemy, których początkujący badacz nawet nie zauważy, ale doświadczenie powinno być źródłem pytań, a nie substytutem odpowiedzi. Badacz powinien zatem zapytać: A co, jeżeli moja interpretacja jest błędna, jeżeli nauczyciele rozumieją tę sytuację inaczej, jeżeli innowacja przynosi inne skutki niż te, które zakładałem, jeżeli jej sukces występuje tylko w określonych warunkach, jeśli działała podczas obecności szkoleniowca, ale zanikła po jego odejściu? itp.

Warto zrezygnować z własnego przekonania, bo doktorat to nie certyfikat własnej działalności zawodowej. Nie ma nic niewłaściwego w tym, że ktoś prowadzący działalność edukatorską chce uzyskać stopień doktora. Stopień naukowy może podnosić prestiż zawodowy, wzmacniać wiarygodność eksperta, otwierać nowe możliwości.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy badanie doktorskie staje się narzędziem naukowego potwierdzania tego, co kandydat wcześniej sprzedawał, wdrażał albo promował. Powstaje wówczas niebezpieczny ciąg: tworzę rozwiązanie → szkolę z niego szkoły → badam szkoły → stwierdzam skuteczność rozwiązania → powołuję się na własne badania. 

Problem jest wóczas, gdy badacz jest jednocześnie twórcą, propagatorem, usługodawcą, ewaluatorem i beneficjentem pozytywnego wyniku. Nie oznacza to automatycznie nierzetelności, ale konflikt ról, który trzeba rozpoznać i metodologicznie kontrolować.

Doświadczenie zawodowe jest atutem pod jednym warunkiem. Praktyk może być świetnym doktorantem, czasami nawet lepszym niż ktoś, kto zna szkołę wyłącznie z literatury. Musi jednak nauczyć się czegoś paradoksalnego: zdystansować się do świata, który zna najlepiej. Warto zatem badać instytucje, z którymi wcześniej nie współpracował, należy wyłączyć z próby własnych klientów. 

Wlaściwe podejście badawcze może wymagać triangulacji danych, wymagać poszukiwania przypadków negatywnych, korzystać z niezależnych badaczy podczas części wywiadów czy wymagać jawnego opisania własnej pozycji wobec badanego środowiska. Nie jest to oznaka słabości projektu, ale przeciwnie, na tym właśnie polega refleksyjność metodologiczna.

Szkoła doktorska powinna czegoś nauczyć. Kandydat mający ileś lat praktyki zawodowej nie powinien przychodzić do szkoły doktorskiej po to, żeby przez cztery lata usłyszeć potwierdzenie tego, co już wie. Powinien wejść do niej po to, żeby nauczyć się również nie ufać własnej wiedzy, bo między nauczycielem, edukatorem, ekspertem a badaczem istnieje zasadnicza różnica.

Edukator chce zmieniać praktykę. Ekspert chce doradzać. Ewaluator chce ustalić wartość programu. Badacz chce poznać zjawisko także wtedy, gdy rezultat przeczy jego wcześniejszym przekonaniom. Dobrze, gdy kandydat do szkoły doktorskiej zastanowi się nad tym „Jaki wynik jej/jego badań byłby dlań najbardziej niewygodny?” 

 

 

Komentarze

Najczęściej czytane

Akademicki savoir-vivre

Odeszła PEDAGOG SERCA, SAMARYTANKA MIŁOŚCI - MARIA ŁOPATKOWA

Absolwent pedagogiki nie ma kwalifikacji pedagogicznych, czyli polski paragraf 22