Pułapki praktyka, który chce zostać badaczem
(źródło: Obraz wygenerowany przy użyciu ChatGPT (OpenAI) na podstawie koncepcji autora)
Do
szkół doktorskich coraz częściej trafiają osoby, które nie przychodzą prosto z
seminarium magisterskiego. Mają za sobą kilkanaście albo kilkadziesiąt lat
pracy w szkole, kierowały placówkami, szkoliły rady pedagogiczne, prowadziły
projekty edukacyjne, wdrażały tutoring, ocenianie kształtujące, programy
profilaktyczne, rozwiązania cyfrowe czy inne „innowacje”.
To
może być ogromnym atutem, ale może być też dylematyczne. Praktyk
edukacyjny często zna szkołę znacznie lepiej niż młody badacz, który pierwszy
raz przekracza jej próg z dyktafonem i kwestionariuszem. Wie, jak rozmawia się
z dyrektorem, jak funkcjonuje rada pedagogiczna, co nauczyciele rzeczywiście
robią, a co zapisują w dokumentacji, jak wyglądają szkolenia i dlaczego po
kolejnym programie pozostają czasem tylko segregatory.
Znajomość
środowiska nie jest jednak jeszcze kompetencją badawczą. Ankieta
ewaluacyjna po szkoleniu nie jest badaniem naukowym. W oświacie
przez lata upowszechnił się szczególny kult ankiety. Ankietujemy uczniów,
rodziców, nauczycieli. Oceniamy szkolenia, projekty, programy wychowawcze i
zajęcia dodatkowe. Pytamy: „Czy szkolenie spełniło Państwa
oczekiwania?”, „Czy poznane metody będą przydatne?” „Czy uczestnicy
byli bardziej zaangażowani?”
Potem
pojawia się wykres: 87 proc. – tak, 11 proc. – raczej tak, a 2
proc. – trudno powiedzieć. Wszyscy są zadowoleni. Prowadzący
szkolenie może wykazać jego wysoką ocenę, dyrektor może uzasadnić wydatkowanie
środków na doskonalenie nauczycieli, a organizator szkolenia może napisać
sprawozdanie. Nauczyciele mogą spokojnie wrócić do swojej pracy. Tego
typu pomiar może mieć sens jako ewaluacja usługi oświatowej.
Nie
należy jednak mylić jej z badaniem naukowym. Badanie naukowe nie ma na
celu ustalenie, czy komuś coś się podobało, ale co się wydarzyło, dlaczego się
wydarzyło, w jakich warunkach, wobec kogo, z jakimi konsekwencjami i jakie
alternatywne wyjaśnienia badanego zjawiska należy rozważyć. Przede wszystkim
musi dopuszczać możliwość, że odpowiedź będzie dla badacza niewygodna.
Najtrudniej
jest jednak badać własny sukces zawodowy. Szczególne ryzyko pojawia się
wtedy, kiedy do szkoły doktorskiej przychodzi edukator, trener lub konsultant,
który od wielu lat wdraża określoną metodę. Nie ulega wątpliwości, że ma
kontakty z dziesiątkami albo setkami szkół, zna dyrektorów, ponieważ szkolił
nauczycieli, prowadził superwizje, a być może pomagał wdrażać określone
rozwiązanie.
Szkoły
wydają się dla praktyków najlepszym terenem badań, bo mają do nich jakiś
dostęp, ale nie oznacza to, że mają dostęp do neutralnego pola
badawczego.
Wyobraźmy
sobie prostą sytuację. Szkoła zapłaciła za szkolenie rady pedagogicznej.
Dyrektor zdecydował, że warto wdrożyć określoną metodę. Nauczyciele
uczestniczyli w szkoleniach i przez pewien czas ją stosowali. Po kilku latach
pojawia się badacz związany wcześniej z tym środowiskiem i pyta: „Jak
oceniają Państwo efekty wdrożenia?”
Czy
respondent rzeczywiście odpowiada wyłącznie na pytanie badawcze? Czy może
odpowiada również dyrektorowi, organowi prowadzącemu, koledze ze szkoły, samemu
sobie? Przyznanie, że przedsięwzięcie niewiele zmieniło, może przecież
znaczyć: „Pieniądze zostały źle wydane”, „Dyrektor źle wybrał
szkolenie”, „Nie potrafiliśmy wykorzystać programu”, „Nasza innowacja
nie była sukcesem” itp.
Nie
trzeba żadnej zmowy ani nieuczciwości. Wystarczą zwykłe mechanizmy
psychologiczne i społeczne: potrzeba aprobaty, lojalność wobec instytucji,
obrona wcześniejszej decyzji, konformizm, efekt zaangażowania czy zwyczajna
uprzejmość wobec znanego edukatora. Badacz otrzymuje wtedy odpowiedzi
zgodne z hipotezą, którą sam pomógł wcześniej wytworzyć.
Dobra
metodologia wymaga nieraz właśnie rezygnacji z najłatwiejszego terenu, bo
najbardziej wartościowym przypadkiem badawczym może być nie szkoła, która
chętnie pokaże swoje sukcesy, lecz taka, która po trzech latach
powiedziała: „Spróbowaliśmy. Nie sprawdziło się. Wycofaliśmy
się.” Dla naukowca może to być najcenniejszy przypadek w całym
badaniu. Praktyk wie, a badacz pyta. To jest chyba najtrudniejsza
zmiana roli.
Praktyk
przez lata zdobywa przekonanie: „Wiem, jak działa szkoła, co myślą
nauczyciele, dlaczego określona metoda się (nie-)sprawdza
lub dlaczego dyrektorzy mają z tym problem”. Tymczasem doktorat
zaczyna się właściwie od zawieszenia tego „wiem”.
Nie
chodzi o to, żeby doświadczenie wyrzucić do kosza. Przeciwnie, może ono
pozwolić dostrzec problemy, których początkujący badacz nawet nie zauważy, ale
doświadczenie powinno być źródłem pytań, a nie substytutem
odpowiedzi. Badacz powinien zatem zapytać: A co, jeżeli moja
interpretacja jest błędna, jeżeli nauczyciele rozumieją tę sytuację
inaczej, jeżeli innowacja przynosi inne skutki niż te, które
zakładałem, jeżeli jej sukces występuje tylko w określonych warunkach,
jeśli działała podczas obecności szkoleniowca, ale zanikła po jego odejściu?
itp.
Warto
zrezygnować z własnego przekonania, bo doktorat to nie certyfikat własnej
działalności zawodowej. Nie ma nic niewłaściwego w tym, że ktoś prowadzący
działalność edukatorską chce uzyskać stopień doktora. Stopień naukowy może
podnosić prestiż zawodowy, wzmacniać wiarygodność eksperta, otwierać nowe
możliwości.
Problem
zaczyna się wtedy, kiedy badanie doktorskie staje się narzędziem naukowego
potwierdzania tego, co kandydat wcześniej sprzedawał, wdrażał albo
promował. Powstaje wówczas niebezpieczny ciąg: tworzę rozwiązanie →
szkolę z niego szkoły → badam szkoły → stwierdzam skuteczność rozwiązania →
powołuję się na własne badania.
Problem
jest wóczas, gdy badacz jest jednocześnie twórcą, propagatorem, usługodawcą,
ewaluatorem i beneficjentem pozytywnego wyniku. Nie oznacza to
automatycznie nierzetelności, ale konflikt ról, który trzeba rozpoznać i
metodologicznie kontrolować.
Doświadczenie
zawodowe jest atutem pod jednym warunkiem. Praktyk może być świetnym
doktorantem, czasami nawet lepszym niż ktoś, kto zna szkołę wyłącznie z
literatury. Musi jednak nauczyć się czegoś
paradoksalnego: zdystansować się do świata, który zna
najlepiej. Warto zatem badać instytucje, z którymi wcześniej nie
współpracował, należy wyłączyć z próby własnych klientów.
Wlaściwe
podejście badawcze może wymagać triangulacji danych, wymagać poszukiwania
przypadków negatywnych, korzystać z niezależnych badaczy podczas części
wywiadów czy wymagać jawnego opisania własnej pozycji wobec badanego
środowiska. Nie jest to oznaka słabości projektu, ale przeciwnie, na
tym właśnie polega refleksyjność metodologiczna.
Szkoła
doktorska powinna czegoś nauczyć. Kandydat mający ileś lat praktyki
zawodowej nie powinien przychodzić do szkoły doktorskiej po to, żeby przez
cztery lata usłyszeć potwierdzenie tego, co już wie. Powinien wejść do
niej po to, żeby nauczyć się również nie ufać własnej wiedzy, bo między
nauczycielem, edukatorem, ekspertem a badaczem istnieje zasadnicza różnica.
Edukator
chce zmieniać praktykę. Ekspert chce doradzać. Ewaluator chce ustalić
wartość programu. Badacz chce poznać zjawisko także wtedy, gdy rezultat
przeczy jego wcześniejszym przekonaniom. Dobrze, gdy kandydat do szkoły
doktorskiej zastanowi się nad tym „Jaki wynik jej/jego badań byłby dlań
najbardziej niewygodny?”

Komentarze
Prześlij komentarz
Nie będą publikowane komentarze ad personam