Praca magisterska z pedagogiki – rozprawa naukowa, raport z badań czy projekt zmiany edukacyjnej?

 

Prowadzę dzisiaj seminarium magisterskie, toteż korzystam z listu czytelnika bloga - pedagoga, który pisze o problemie dydaktyczno-badawczym i redakcyjnym, a dotyczący przygotowania pracy dyplomowej: 

Istnieje pilna potrzeba podnieść na blogu / który czyta bardzo dużo osób/ problem ogólnej struktury prac magisterskich o charakterze teoretyczno-empirycznym. W wielu uczelniach prywatnych prace te prowadzone są przez doktorów. Z mojego rozeznania wynika, że wiele z nich ma charakter raportów z badań, bądź wypracowań. Istnieje potrzeba wskazania jakie elementy strukturalne powinny znaleźć się we wstępie. Zwrócenie uwagi na różnicę między celem pracy a celami badań, ze wskazaniem ich rodzajów.

Nagminnie rozdział metodologiczny / jako drugi po rozdziale teoretycznym/jest tytułowany: Metodologia badań własnych, a treść zawiera metodologiczne odniesienie do całości pracy. W pracach pod moim kierunkiem ten rozdział tytułuję: Podstawy metodologiczne własnych badań empirycznych.

Może warto zachęcić by prace z pedagogiki zawierały część projektową, którą uzasadniają wyniki badań. Myślę, że jest to ważny element rozwojowy studenta. W ten sposób udało się opracować wiele ciekawych propozycji, które procentują w praktyce szkolnej, co podkreśla wiele osób.

Przedstawione powyżej trzy postulaty zasługują na podjęcie zagadnienia jakości kształcenia akademickiego na kierunkach pedagogicznych. Wprawdzie ważna jest formalna struktura pracy magisterskiej, lecz istotniejsze jest przede wszystkim to, czym ma być praca dyplomowa: sprawozdaniem z przeprowadzonych badań, ćwiczeniem w stosowaniu metod badawczych czy świadectwem dojrzałości intelektualnej i zawodowej absolwenta/-ki pedagogiki?

Zgadzam się z zasadniczym kierunkiem zacytowanych uwag. Proponuję rozszerzyć je o trzy kwestie: autonomię metodologiczną, zróżnicowanie rodzajów prac magisterskich oraz ryzyko sprowadzenia ich oceny do zgodności z jednym szablonem.

Czy polskie uczelnie kształcą magistrów pedagogiki, czy jedynie uczą studentów wypełniania kolejnych rozdziałów pracy dyplomowej według przyjętego szablonu?

1. Praca magisterska nie jest rozbudowanym wypracowaniem

Praca magisterska powinna dokumentować osiągnięcie przez studenta określonego poziomu samodzielności intelektualnej. Nie wystarczy umiejętność streszczania literatury przedmiotu, sporządzenia kwestionariusza ankiety czy przedstawienia wyników w tabelach i na wykresach.

W pedagogice szczególnie ważna jest zdolność rozumienia problemów edukacyjnych, ich teoretycznego wyjaśniania, metodologicznie uzasadnionego badania oraz formułowania wniosków.

Nie każda praca magisterska musi jednak mieć charakter teoretyczno-empiryczny. Możliwe i wartościowe są również prace teoretyczne, historyczno-pedagogiczne, porównawcze, interpretacyjne, krytyczne, diagnostyczne czy projektowe.

Błędem byłoby zatem narzucenie wszystkim studentom pedagogiki jednolitego modelu rozprawy. Strukturę pracy powinien wyznaczać przede wszystkim problem poznawczy i przyjęty sposób jego rozwiązania, a nie administracyjnie ustalony spis treści.

To rozróżnienie jest kluczowe. Standaryzacja minimalnych wymagań naukowych nie musi bowiem oznaczać standaryzacji sposobów uprawiania pedagogiki.

2. Co powinno znaleźć się we wstępie?

Wstęp do pracy magisterskiej nie powinien być jedynie deklaracją, że autor wybrał taki a nie inny temat, ponieważ jest on interesujący lub aktualny.

W przypadku rozprawy teoretyczno-empirycznej wstęp powinien zawierać następujące elementy:

Uzasadnienie wyboru tematu – wskazanie znaczenia problematyki w kontekście pedagogicznym, społecznym lub edukacyjnym.

Zarys stanu wiedzy – syntetyczne wskazanie dotychczasowych ustaleń naukowych oraz zagadnień wymagających dalszego wyjaśnienia.

Określenie przedmiotu pracy – sprecyzowanie zjawiska, procesu, relacji lub problemu pedagogicznego poddanego analizie.

Sformułowanie głównego problemu pracy – wskazanie pytania organizującego całość rozważań, a nie wyłącznie część empiryczną.

Określenie celu pracy – wyjaśnienie, jaki rezultat poznawczy, interpretacyjny lub praktyczny autor zamierza osiągnąć.

Zarys przyjętej perspektywy teoretycznej i metodologicznej – wskazanie sposobu rozumienia badanej rzeczywistości, o ile wynika to już z projektu pracy.

Przedstawienie struktury rozprawy – krótkie uzasadnienie logiki kolejnych rozdziałów i ich wzajemnych powiązań.

Nie oznacza to konieczności umieszczania we wstępie całego projektu badań. Szczegółowe pytania badawcze, procedury, dobór uczestników, metody analizy danych i ograniczenia badań powinny znaleźć rozwinięcie w odpowiedniej części metodologicznej.

Wstęp powinien być napisany z perspektywy całej rozprawy, a nie tylko badań empirycznych.

3. Cel pracy a cele badań – różnica, której nie wolno zacierać

Jednym z częstych problemów jest utożsamianie celu pracy magisterskiej z celami badań empirycznych.

Tymczasem nie są to pojęcia tożsame.

Cel pracy odnosi się do całego przedsięwzięcia intelektualnego autora. Może obejmować rozpoznanie i uporządkowanie wiedzy teoretycznej, analizę określonego problemu, interpretację zjawisk, przeprowadzenie badań oraz sformułowanie wniosków.

Cele badań odnoszą się natomiast do rezultatów poznawczych, które zamierza się osiągnąć za pomocą określonych procedur badawczych.

Przykładowo:

Temat pracy: Doświadczenia samorządności szkolnej w percepcji uczniów szkół ponadpodstawowych.

Cel pracy: Krytyczna analiza pedagogicznych założeń samorządności szkolnej oraz rozpoznanie możliwości ich urzeczywistniania w codziennym funkcjonowaniu szkoły.

Cele badań empirycznych:

diagnostyczny – rozpoznanie doświadczeń uczniów związanych z uczestnictwem w podejmowaniu decyzji szkolnych;

opisowy – scharakteryzowanie form uczniowskiego współdecydowania;

wyjaśniający – ustalenie, jakie warunki organizacyjne i relacyjne mogą sprzyjać rzeczywistemu uczestnictwu uczniów;

interpretacyjny – odtworzenie znaczeń przypisywanych przez uczniów samorządności szkolnej.

Możliwe są również cele eksploracyjne, porównawcze, ewaluacyjne czy prognostyczne, zależnie od przedmiotu i przyjętej orientacji badawczej.

Należy przy tym pamiętać, że nie każdy projekt badawczy musi realizować wszystkie wymienione rodzaje celów. W badaniach jakościowych szczególnego znaczenia nabierają cele eksploracyjne, rozumiejące i interpretacyjne, podczas gdy w badaniach ilościowych częściej występują cele opisowe, porównawcze i wyjaśniające.

Rodzaje celów nie stanowią zatem gotowego zestawu rubryk do obowiązkowego wypełnienia.

4. Metodologia badań własnych czy podstawy metodologiczne badań empirycznych?

Zgłoszona przez czytelnika uwaga dotycząca tytułowania rozdziałów metodologicznych jest trafna, ale wymaga pewnego uzupełnienia.

Tytuł „Metodologia badań własnych” bywa stosowany niemal automatycznie, niezależnie od rzeczywistej zawartości rozdziału. Tymczasem metodologia oznacza refleksję nad zasadami, założeniami i sposobami prowadzenia badań naukowych. Nie jest synonimem opisu zastosowanych metod, technik i narzędzi badawczych.

Jeżeli rozdział zawiera jedynie informacje o doborze próby, konstrukcji kwestionariusza, przebiegu badań i sposobie opracowania materiału empirycznego, jego treść jest bliższa opisowi metodyki i organizacji badań niż szeroko rozumianej metodologii.

Tytuł „Podstawy metodologiczne własnych badań empirycznych” może być trafniejszy, o ile rzeczywiście przedstawiono w nim założenia poznawcze i uzasadnienie podjętych decyzji badawczych. Możliwe są:

„Założenia metodologiczne i organizacja badań własnych”;

Podstawy metodologiczne własnych badań empirycznych;

„Koncepcja i procedura badań empirycznych”;

„Orientacja metodologiczna i przebieg badań”;

„Projekt badań i zasady analizy materiału empirycznego”.

Sam tytuł nie jest jednak rozstrzygający. Najważniejsza pozostaje zgodność między przyjętą orientacją metodologiczną, pytaniami badawczymi, sposobem gromadzenia materiału i regułami jego analizy. Nie można również wymagać identycznej konstrukcji rozdziału metodologicznego od autora badań etnograficznych, eksperymentalnych, biograficznych, fenomenologicznych czy sondażowych.

Metodologia nie jest dekoracją pracy dyplomowej. Jest uzasadnieniem tego, dlaczego określony sposób badania pozwala odpowiedzialnie formułować określone twierdzenia o rzeczywistości.

5. Czy pedagogiczna praca magisterska powinna zawierać część projektową?

Trzeci postulat uważam za szczególnie interesujący z perspektywy rozwoju akademickiego kształcenia pedagogów. Badania pedagogiczne nie muszą kończyć się wyłącznie konstatacją, że występuje określony problem, respondenci różnią się opiniami albo analizowane zjawisko wymaga dalszych badań.

W wielu przypadkach uzyskana wiedza może stać się podstawą przygotowania propozycji zmiany praktyki edukacyjnej. Przykładowo badania nad ograniczonym udziałem uczniów w samorządności szkolnej mogą prowadzić do opracowania modelu współdecydowania o wybranych sprawach szkoły.

Badania nad relacjami między uczniami mogą uzasadniać projekt działań wzmacniających kulturę dialogu i współpracy. Analiza sposobów wykorzystania przestrzeni szkolnej może stanowić punkt wyjścia do zaprojektowania alternatywnych rozwiązań organizacyjnych lub dydaktycznych.

Nie chodzi przy tym o dopisywanie do każdej pracy obowiązkowego scenariusza zajęć czy programu profilaktycznego.

Część projektowa powinna wynikać z wiedzy teoretycznej i rezultatów badań, a nie z formalnego wymogu dodania kolejnego rozdziału.

Warto odróżniać projekt rozwiązania od rozwiązania empirycznie sprawdzonego. Opracowanie innowacji pedagogicznej nie oznacza jeszcze potwierdzenia jej skuteczności. Do tego konieczne są odrębne procedury ewaluacyjne.

Dlatego wartościowa część projektowa powinna wskazywać:

• diagnozę problemu uzasadniającą projekt;
• teoretyczne i empiryczne podstawy proponowanego rozwiązania;
• adresatów oraz cele zmiany;
• warunki organizacyjne, kadrowe i materialne wdrożenia;
• przewidywane mechanizmy działania;
• możliwe ograniczenia i zagrożenia;
• kryteria oraz sposoby przyszłej ewaluacji.

Tak rozumiana część projektowa może być znaczącym osiągnięciem studenta, ponieważ wymaga przejścia od rozpoznania rzeczywistości do odpowiedzialnego projektowania jej zmiany.

6. Przykładowa struktura pedagogicznej pracy magisterskiej

Dla pracy o charakterze teoretyczno-empirycznym, zawierającej również komponent projektowy, można zaproponować następującą strukturę:

Wstęp

Uzasadnienie problematyki, przedmiot i cel pracy, główny problem, przyjęta perspektywa oraz struktura rozprawy.

Rozdział I. Teoretyczne podstawy badanego problemu

Analiza pojęć, teorii pedagogicznych, wcześniejszych badań oraz sporów naukowych związanych z przedmiotem pracy.

Rozdział II. Założenia metodologiczne i organizacja badań empirycznych

Orientacja badawcza, przedmiot i cele badań, problemy badawcze, ewentualne hipotezy, dobór uczestników lub źródeł, metody i procedury analizy, kwestie etyczne oraz ograniczenia poznawcze.

Rozdział III. Analiza i interpretacja wyników badań

Prezentacja materiału empirycznego, analiza rezultatów, ich interpretacja oraz dyskusja z ustaleniami innych autorów.

Rozdział IV. Projekt rozwiązania pedagogicznego

Uzasadnienie projektu na podstawie teorii i wyników badań, opis rozwiązania, warunki wdrożenia i propozycja jego ewaluacji.

Zakończenie

Synteza ustaleń, odpowiedź na główny problem pracy, określenie stopnia realizacji celu, ograniczenia oraz znaczenie poznawcze i praktyczne wyników.

Bibliografia i załączniki

*** 

Jest to jedna z możliwych konstrukcji, a nie uniwersalny wzorzec. W innych typach prac odmienna struktura może być nie tylko dopuszczalna, lecz także bardziej uzasadniona metodologicznie. Mamy wiele publikacji adresowanych do studentów, którzy przygotowują własne prace dyplomowe. Nie ma jednego wzorca.   

Bereźnicki F., Praca dyplomowa na studiach I i II stopnia z nauk społecznych, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010.

Bereźnicki F., Prace magisterskie z pedagogiki, Oficyna Wydawnicza "Impuls", Kraków, 2008.

Boć J. Jak pisać pracę magisterską, Kolonia Limited, Wrocław, 1994.

Ciczkowski W. (red.) Prace promocyjne z pedagogiki, Wydawnictwo  UWM w Olsztynie, Olsztyn 2000.

Kolman R., Poradnik dla doktorantów i habilitantów, TNOIK, Bydgoszcz 2000

Maćkiewicz J., Jak dobrze pisać. Od myśli do tekstu. PWN,  Warszawa 2010.

Mróz T., Siwińska M., Prace dyplomowe na studiach humanistycznych, Collegium Balticum, Szczecin 2012.

Węglińska M., Jak pisać pracę magisterską, Impuls, Kraków 1998 (ustawiczne wznowienia)

Zaczyński W.P., Praca badawcza nauczyciela, WSiP, Warszawa 1995.