Pluralizm kończy się tam, gdzie zaczyna się monopol jednej pedagogii

 

(grafika: koncept autora a generacja – ChatGPT (OpenAI).

Po 1989 roku polska pedagogika otworzyła swoje granice. Zaczęto przywracać nieobecne dyskursy, teorie przemilczane, zakazane lub przedstawiane wcześniej w karykaturalnej postaci. Odkrywano pedagogikę humanistyczną, personalistyczną, emancypacyjną, krytyczną, alternatywną, antyautorytarną, międzykulturową, konstruktywistyczną. Powracały tradycje, które przez dziesięciolecia rozwijały się poza oficjalnym nurtem nauki.

Był to niewątpliwy akt wyzwolenia.

Jednak wolność od jednej pedagogiki nie oznaczała wolności od problemu wyboru. Przeciwnie — dopiero pluralizm ujawnił, jak wielkiego wysiłku intelektualnego wymaga samodzielne myślenie.

Niektóre teorie są obecne we wszystkich podręcznikach. Inne znikają z programów studiów. Jedne dysponują wpływowymi propagatorami, czasopismami, konferencjami i grantami. Drugie funkcjonują na obrzeżach dyskursu naukowego. Jeszcze inne powracają po latach w zmienionym opakowaniu, z nową nazwą i odświeżoną etykietą.

Bywa, że teoria przedstawiana jest jako „rewolucyjna”, choć po zdjęciu kolorowego opakowania okazuje się zbiorem myśli znanych od dziesięcioleci. Bywa, że dawna koncepcja otrzymuje nowy język, nowe logo i modny przedrostek, by można było sprzedać ją jako odkrycie odpowiadające wyzwaniom XXI wieku.

Nie oznacza to, że każda nowa nazwa skrywa intelektualną mistyfikację. Oznacza jednak, że nauczyciel, pedagog, instruktor czy katecheta musi nauczyć się odróżniać rzeczywistą zmianę myślenia od zmiany etykiety.

W hipermarkecie wiedzy pedagogicznej zaczęły obowiązywać bowiem podobne zasady jak w handlu. Na rynku idei najpierw trzeba przyciągnąć uwagę klientów. Potem wzbudzić niepokój, dysonans poznawczy. Wreszcie przekonać ich, że bez oferowanego produktu nie poradzą sobie z oddziaływaniem na innych, a nawet z własnym życiem.

Rodzicom mówi się zatem, że bez kolejnego poradnika mogą nieświadomie skrzywdzić dziecko. Nauczycielom — że jeśli nie zastosują najnowszej metody, utracą kontakt z uczniami. Studentom pedagogiki — że opanowanie języka jednego modnego nurtu otworzy im dostęp do nowoczesności.

W ten sposób wiedza przestaje być zaproszeniem do namysłu. Staje się obietnicą szybkiego rozwiązania. A przecież w wychowaniu nie istnieją rozwiązania z instrukcją obsługi.

Szczególną ostrożność powinny budzić zapewnienia, że jedna koncepcja może rozwiązać wiele całkowicie różnych problemów. Edukacja jest bowiem rzeczywistością zbyt skomplikowaną, aby można ją było zamknąć w jednym modelu, zestawie procedur czy atrakcyjnie zilustrowanym poradniku.

Żadna teoria nie wyjaśnia całego świata wychowania, kształcenia, misji czy służby społecznej.

Jedna pozwala lepiej dostrzec relacje władzy. Druga odsłania znaczenie dziecięcej autonomii. Trzecia koncentruje się na kulturze, duchowości, języku lub tożsamości. Czwarta pomaga zrozumieć rolę nieświadomości. Piąta uwrażliwia na nierówności społeczne. Szósta stawia w centrum godność osoby.

Problem zaczyna się wtedy, gdy fragment zostaje ogłoszony całością, a jedna perspektywa zaczyna domagać się monopolu. Każda teoria ma bowiem naturalną skłonność do przedstawiania własnego języka jako języka rzeczywistości. Nie mówi już: „z tej perspektywy można dostrzec…”, ale zaczyna oznajmiać: „tak właśnie jest”.

Wówczas nauka, zamiast otwierać oczy, może stać się narzędziem zamykania świata.

(we współpracy z AI. ChatGPT 5)