Geografia krytyczna
Autor
książki p.t. "Nowa geografia krytyczna" (Sopot, 2025) Mariusz
Czepczyński podjął niezwykle ważny problem społecznego interpretowania
przestrzeni państw i społeczeństw niezależnie od panujących w nich ustrojów
politycznych. W PRL takiej książki ów geograf nie tylko by nie napisał, ale i
nie opublikował mimo powoływania się m.in. na marksizm.
W
trzeciej dekadzie XXI wieku twórczo skorzystał z dostępu do anglosaskiej literatury
naukowej z geografii i polityki społecznej zapewne celowo nie interesując
się polskimi naukami humanistycznymi i społecznymi, których wiodący uczeni
pisali i wydali znacznie wcześniej głębsze studia przestrzeni społecznych.
Narzędzia AI, z których ten autor korzystał, rzeczywiście nie oferują np.
polskich źródeł wiedzy naukowej nurtu krytycznej: filozofii, pedagogiki,
socjologii? ekonomii, teologii czy nawet psychologii, gdyż te nie są dostępne w
Open Acess jako monografie drukowane.
Czytelnik
książki M. Czepczyńskiego może zatem nabrać przekonania, że nowa (?) geografia
krytyczna zaistniała w rodzimym dyskursie naukowym dopiero dzięki tej
publikacji, a przecież badacze nauk społecznych wiedzą, że postfrankfurcka
geografia humanistyczna rozwija się także w Polsce po 1989 roku. Rzeczywiście
ponoć pierwsze rozprawy tego nurtu pojawiły się w latach 80.XX wieku, ale
byliśmy za Żelazną Bramą, więc nie było do nich dostępu. Nowym nurtem, który
nie został tu dostrzeżony, jest już m.in. krytyczna geografia
trzecioprzestrzeni.
Warto
jednak tę pracę przeczytać, gdyż jest interesująco skonstruowaną
reinterpretacją pozyskanych źródeł wspomnianej tu wiedzy anglosaskiej. Autor
słusznie zastrzega się, że jego studium ma charakter reinterpretacyjny, skoro
re-search oznacza ponowne, refleksyjne badanie czegoś.
Cieszy
fakt rozwoju geografii emancypacyjnej, której twórcy otwierają "(...)
przestrzeń dla wielości interpretacji i sposobów rozumienia świata. Jej siłą
jest refleksyjna interpretacja relacji przestrzennych -
wnikliwa, autorefleksyjna i zakorzeniona w etyce publicznej
odpowiedzialności" (s. 7-8).
Podobnie,
jak w innych dyscyplinach nauk humanistycznych i społecznych, nie ma w
społeczeństwie otwartym, pluralistycznym jednej geografii - nie tylko
krytycznej, ale geografii innych nurtów zakorzenionych w odmiennych
przesłankach antropologicznych, epistemologicznych i ontologicznych.
Rekonstrukcja kierunku nowych geografii krytycznych lub postkrytycznych
poszerza swoje badania o rozwijający się obecnie prąd posthumanistyczny, w tym
epistemologii antykolonialnej, chociaż neokolonializm ma się całkiem
"dobrze", o czym świadczą wojny trzeciej dekady trzeciego
Tysiąclecia.
Powodem
napisania tej rozprawy było niezadowolenie M. Czepczyńskiego brakiem debaty w
III RP na temat statusu geografii krytycznej, skoro coraz silniej dają o sobie
znać takie zjawiska, jak kryzysy geopolityczne i geoplanetarne, w ekosferze,
dezinformacja (m.in. płaskoziemców), czy stratyfikacja społeczna. Wprawdzie
autor zaznacza potrzebę heterogeniczności badań nad przestrzenią, uwzględnienie
interdyscyplinarnego charakteru w analizie krytycznej, ale jest to w tym
przypadku jedynie deklaracja dla innych.
Jak
pisze: „Myślenie krytyczne traktuję jako praktykę uważności i
współtworzenia przestrzeni, a nie sprzeciw wobec struktur. (...)
Badanie staje się tu formą metaforycznej, nomadycznej podróży, odbywającej się
zarówno w głąb, jak i wszerz, polegającej na intuicji i odwoływaniu się do
pretekstu, którym może być wszystko, co przemija, miga i znika (Bal 2013).
Nomadyczna wędrówka musi mieć charakter porównawczy, odwoływać się do pamięci i
przestrzeni, a zarazem konfrontować się z doświadczeniem
teraźniejszości"(s. 15).
Nie
należy jednak lokować tej perspektywy badawczej w nurcie postmodernizmu nauk
społecznych, gdyż autorowi tej rozprawy obcy jest relatywizm. Zależy mu
na rzetelności i odpowiedzialności badań naukowych także w zakresie
współczesnej myśli społecznej, by ta nie ulegała instrumentalizacji w dyskursie
publicznym i w polityce podmiotów sprawujących władzę. Jak pisze:
"Geograf
zachowując dystans do politycznych sporów, może być strażnikiem przyzwoitości
dyskursu publicznego - kimś, kto przypomina, że każda mapa jest manifestem
określonej wizji świata. Postawa geografa staje się więc aktem filozoficznym:
poszukiwaniem równowagi między zobowiązaniem wobec prawdy a wrażliwością na
ludzkie doświadczenie miejsca" (s.15-16).
Korzystając z ChatGPT nie dokonał wraz z recenzentką wydawniczą korekty, by wyeliminować z tekstu powtórzenia. Wprawdzie nie są dosłowne, ale AI w swoich zestawieniach powtarza często to samo, chociaż nieco innymi zwrotami (zob.s.41 i 48; 56; 66 i 105 itd.). Autor powinien jednak sprawdzić sens przywoływania tych samych źródeł wraz z ich autorami w kilku podrozdziałach.
Nie
jest zrozumiały zapis nazwiska Soji jako Sojy (s.52). Szkoda, że nie dotarł do
polskiej analizy fenomenu trzecioprzestrzeni.
Zdanie
się na źródła AI skutkuje błędami merytorycznymi, faktograficznymi. Przykładem
jest na s.82 przywołanie jako przykład pamięci w przestrzeni publicznej rzekomo
byłych "miesięcznic smoleńskich", które były "(...) organizowane
co miesiąc od kwietnia 2010 do kwietnia 2018 roku". AI może nie wiedzieć,
ale badacz powinien, że jest to sąd fałszywy, gdyż owe miesięcznice są po dziś.
Pomnik nie został przecież usunięty z przestrzeni, zaś po 2018 roku ówczesne
władze kontynuowały powyższą tradycję.
Oczekiwałem
od geografa krytycznego analizy miejsc i przestrzeni szkolnej. Niestety,
zupełnie pominął tak kluczową przestrzeń w codziennym życiu i aktywności
milionów dzieci, młodzieży i dorosłych. Zdumiewające jest, że jedynym a
sprowadzonym do dwóch zdań odniesień pedagogicznych okazało się poniższe i to
bez jakichkolwiek interpretacji:
"Paulo
Freire (1970) uważał edukację za praktykę wolności - proces wspólnego
odkrywania i kwestionowania świata. W geografii pedagogika krytyczna zakłada,
że studenci są współtwórcami wiedzy, uczącymi się postrzegać przestrzeń jako
pole władzy i możliwości zmiany" (s.150). Zmiany czego???
Ciekawy
jest rozdział 6.1. Geografie dziwne
(WEIRD-WEST-EDUCATED-INDUSTRIALISED-RICJ-DEMOCRATIC) i dzikie (WILD
- WORLD -WIDE-IN SITU-LOCAL-DIVERSE), jako nadmiarowo i nieadekwatnie do
jakości badań eksponujące dominację wyników badań na małych próbach wśród studentów
amerykańskich, a traktowanych jako rzekomo uniwersalne dla każdej społeczności
na świecie. Tym bardziej zaskakuje samozachwyt autora tej książki nad
angloamerykańską myślą społeczną.
Wiele
lat temu Zbigniew Kwieciński wykazał znacznie szerszy zakres pseudo-lub mikro
nurtów myśli społecznej w książce "Nurty pedagogii: naukowe, dyskretne,
odlotowe” (współaut. M. Jaworska-Witkowska, Kraków, 2011). Skoro monografia M.
Czepczyńskiego jest w języku polskim, to byłoby zdecydowanie lepiej, gdyby
podał w bibliografii obecne już od lat przekłady na język polski niektórych
tytułów, którymi tu epatuje jako rzekomo jedynie dostępnymi w języku
angielskim.
Studium
jest lewoskrętnie ideokratyczne, do czego autor przyznaje się explicite,
podkreślając zarazem, że nauki humanistyczne i społeczne nie są neutralne
aksjologicznie, co jest zgodne z powszechną wiedzą naukową. Jak każda
dyscyplina naukowa tak i geografia ma swój jeden z wielu prądów myśli
konstytuujący rozwiązania modelowe i praktyczne w przestrzeniach miast i wsi,
gór i nizin, północnej i południowej kuli ziemskiej.
Podsumowując,
cieszy wydanie "Geografii krytycznej", mimo że jej autor sam jest
wobec niej mało krytyczny i ograniczony do literatury dostępnej mu głównie
dzięki AI. Dobrze, że współczesna myśl społeczna została poszerzona o częściowo
nieobecne w niej dyskursy. Możemy mieć nadzieję, że ta dyscyplina naukowa nie
podda się "akademickiemu kapitalizmowi" dociekając sensu badanych
problemów przestrzeni naszego świata.
Podoba
mi się oczekiwanie autora książki, by geografia krytyczna nie ograniczała się do
badania przestrzennych struktur przemocy, ale wspierała także ruchy społeczne, rozwijała
„solidarność i wyobraźnię"(s.170). Dodałbym do tego, by jeszcze nie
pomijała bogatego dorobku geografii krytycznej, którą rozwijają od lat pod
nazwą „Social Geographies of Education” czy „Critical geographies of education”
- Damian Collins i Tara Coleman, Claudia Hanson Thiem, Nicole Nguyen, Dan Cohen
i Alice Huff oraz wielu innych uczonych.

Komentarze
Prześlij komentarz
Nie będą publikowane komentarze ad personam