Geografia krytyczna

 



Autor książki p.t. "Nowa geografia krytyczna" (Sopot, 2025) Mariusz Czepczyński podjął niezwykle ważny problem społecznego interpretowania przestrzeni państw i społeczeństw niezależnie od panujących w nich ustrojów politycznych. W PRL takiej książki ów geograf nie tylko by nie napisał, ale i nie opublikował mimo powoływania się m.in. na marksizm. 

W trzeciej dekadzie XXI wieku twórczo skorzystał z dostępu do anglosaskiej literatury naukowej z geografii i polityki społecznej zapewne celowo  nie interesując się polskimi naukami humanistycznymi i społecznymi, których wiodący uczeni pisali i wydali znacznie wcześniej głębsze studia przestrzeni społecznych. Narzędzia AI, z których ten autor korzystał, rzeczywiście nie oferują np. polskich źródeł wiedzy naukowej nurtu krytycznej: filozofii, pedagogiki, socjologii? ekonomii, teologii czy nawet psychologii, gdyż te nie są dostępne w Open Acess jako monografie drukowane.

Czytelnik książki M. Czepczyńskiego może zatem nabrać przekonania, że nowa (?) geografia krytyczna zaistniała w rodzimym dyskursie naukowym dopiero dzięki tej publikacji, a przecież badacze nauk społecznych wiedzą, że postfrankfurcka geografia humanistyczna rozwija się także w Polsce po 1989 roku. Rzeczywiście ponoć pierwsze rozprawy tego nurtu pojawiły się w latach 80.XX wieku, ale byliśmy za Żelazną Bramą, więc nie było do nich dostępu. Nowym nurtem, który nie został tu dostrzeżony, jest już m.in. krytyczna geografia trzecioprzestrzeni.

Warto jednak tę pracę przeczytać, gdyż jest interesująco skonstruowaną reinterpretacją pozyskanych źródeł wspomnianej tu wiedzy anglosaskiej. Autor słusznie zastrzega się, że jego studium ma charakter reinterpretacyjny, skoro re-search oznacza ponowne, refleksyjne badanie czegoś. 

Cieszy fakt rozwoju geografii emancypacyjnej, której twórcy otwierają "(...) przestrzeń dla wielości interpretacji i sposobów rozumienia świata. Jej siłą jest refleksyjna interpretacja relacji przestrzennych - wnikliwa, autorefleksyjna i zakorzeniona w etyce publicznej odpowiedzialności" (s. 7-8). 

Podobnie, jak w innych dyscyplinach nauk humanistycznych i społecznych, nie ma w społeczeństwie otwartym, pluralistycznym jednej geografii -  nie tylko krytycznej, ale geografii innych nurtów zakorzenionych w odmiennych przesłankach antropologicznych, epistemologicznych i ontologicznych. Rekonstrukcja kierunku nowych geografii krytycznych lub postkrytycznych poszerza swoje badania o rozwijający się obecnie prąd posthumanistyczny, w tym epistemologii antykolonialnej, chociaż neokolonializm ma się całkiem "dobrze", o czym świadczą wojny trzeciej dekady trzeciego Tysiąclecia. 

Powodem napisania tej rozprawy było niezadowolenie M. Czepczyńskiego brakiem debaty w III RP na temat statusu geografii krytycznej, skoro coraz silniej dają o sobie znać takie zjawiska, jak kryzysy geopolityczne i geoplanetarne, w ekosferze, dezinformacja (m.in. płaskoziemców), czy stratyfikacja społeczna. Wprawdzie autor zaznacza potrzebę heterogeniczności badań nad przestrzenią, uwzględnienie interdyscyplinarnego charakteru w analizie krytycznej, ale jest to w tym przypadku jedynie deklaracja dla innych.

Jak pisze: „Myślenie krytyczne traktuję jako praktykę uważności i współtworzenia przestrzeni, a nie sprzeciw wobec struktur. (...) Badanie staje się tu formą metaforycznej, nomadycznej podróży, odbywającej się zarówno w głąb, jak i wszerz, polegającej na intuicji i odwoływaniu się do pretekstu, którym może być wszystko, co przemija, miga i znika (Bal 2013). Nomadyczna wędrówka musi mieć charakter porównawczy, odwoływać się do pamięci i przestrzeni, a zarazem konfrontować się z doświadczeniem teraźniejszości"(s. 15).

Nie należy jednak lokować tej perspektywy badawczej w nurcie postmodernizmu nauk społecznych, gdyż autorowi tej rozprawy obcy jest relatywizm.  Zależy mu na rzetelności i odpowiedzialności badań naukowych także w zakresie współczesnej myśli społecznej, by ta nie ulegała instrumentalizacji w dyskursie publicznym i w polityce podmiotów sprawujących władzę. Jak pisze: 

 "Geograf zachowując dystans do politycznych sporów, może być strażnikiem przyzwoitości dyskursu publicznego - kimś, kto przypomina, że każda mapa jest manifestem określonej wizji świata. Postawa geografa staje się więc aktem filozoficznym: poszukiwaniem równowagi między zobowiązaniem wobec prawdy a wrażliwością na ludzkie doświadczenie miejsca" (s.15-16).

Korzystając z ChatGPT nie dokonał wraz z recenzentką wydawniczą korekty, by wyeliminować z tekstu powtórzenia. Wprawdzie nie są dosłowne, ale AI w swoich zestawieniach powtarza często to samo, chociaż nieco innymi zwrotami (zob.s.41 i 48; 56; 66 i 105 itd.). Autor powinien jednak sprawdzić sens przywoływania tych samych źródeł wraz z ich autorami w kilku podrozdziałach.

Nie jest zrozumiały zapis nazwiska Soji jako Sojy (s.52). Szkoda, że nie dotarł do polskiej analizy fenomenu trzecioprzestrzeni.

Zdanie się na źródła AI skutkuje błędami merytorycznymi, faktograficznymi. Przykładem jest na s.82 przywołanie jako przykład pamięci w przestrzeni publicznej rzekomo byłych "miesięcznic smoleńskich", które były "(...) organizowane co miesiąc od kwietnia 2010 do kwietnia 2018 roku". AI może nie wiedzieć, ale badacz powinien, że jest to sąd fałszywy, gdyż owe miesięcznice są po dziś. Pomnik nie został przecież usunięty z przestrzeni, zaś po 2018 roku ówczesne władze kontynuowały powyższą tradycję.

Oczekiwałem od geografa krytycznego analizy miejsc i przestrzeni szkolnej. Niestety, zupełnie pominął tak kluczową przestrzeń w codziennym życiu i aktywności milionów dzieci, młodzieży i dorosłych. Zdumiewające jest, że jedynym a sprowadzonym do dwóch zdań odniesień pedagogicznych okazało się poniższe i to bez jakichkolwiek interpretacji: 

"Paulo Freire (1970) uważał edukację za praktykę wolności - proces wspólnego odkrywania i kwestionowania świata. W geografii pedagogika krytyczna zakłada, że studenci są współtwórcami wiedzy, uczącymi się postrzegać przestrzeń jako pole władzy i możliwości zmiany" (s.150). Zmiany czego??? 

Ciekawy jest rozdział 6.1. Geografie dziwne (WEIRD-WEST-EDUCATED-INDUSTRIALISED-RICJ-DEMOCRATIC) i dzikie (WILD   - WORLD -WIDE-IN SITU-LOCAL-DIVERSE), jako nadmiarowo i nieadekwatnie do jakości badań eksponujące dominację wyników badań na małych próbach wśród studentów amerykańskich, a traktowanych jako rzekomo uniwersalne dla każdej społeczności na świecie. Tym bardziej zaskakuje samozachwyt autora tej książki nad angloamerykańską myślą społeczną. 

Wiele lat temu Zbigniew Kwieciński wykazał znacznie szerszy zakres pseudo-lub mikro nurtów myśli społecznej w książce "Nurty pedagogii: naukowe, dyskretne, odlotowe” (współaut. M. Jaworska-Witkowska, Kraków, 2011). Skoro monografia M. Czepczyńskiego jest w języku polskim, to byłoby zdecydowanie lepiej, gdyby podał w bibliografii obecne już od lat przekłady na język polski niektórych tytułów, którymi tu epatuje jako rzekomo jedynie dostępnymi w języku angielskim. 

Studium jest lewoskrętnie ideokratyczne, do czego autor przyznaje się explicite, podkreślając zarazem, że nauki humanistyczne i społeczne nie są neutralne aksjologicznie, co jest zgodne z powszechną wiedzą naukową. Jak każda dyscyplina naukowa tak i geografia ma swój jeden z wielu prądów myśli konstytuujący rozwiązania modelowe i praktyczne w przestrzeniach miast i wsi, gór i nizin, północnej i południowej kuli ziemskiej. 

Podsumowując, cieszy wydanie "Geografii krytycznej", mimo że jej autor sam jest wobec niej mało krytyczny i ograniczony do literatury dostępnej mu głównie dzięki AI. Dobrze, że współczesna myśl społeczna została poszerzona o częściowo nieobecne w niej dyskursy. Możemy mieć nadzieję, że ta dyscyplina naukowa nie podda się "akademickiemu kapitalizmowi" dociekając sensu badanych problemów przestrzeni naszego świata. 

Podoba mi się oczekiwanie autora książki, by geografia krytyczna nie ograniczała się do badania przestrzennych struktur przemocy, ale wspierała także ruchy społeczne, rozwijała „solidarność i wyobraźnię"(s.170). Dodałbym do tego, by jeszcze nie pomijała bogatego dorobku geografii krytycznej, którą rozwijają od lat pod nazwą „Social Geographies of Education” czy „Critical geographies of education” - Damian Collins i Tara Coleman, Claudia Hanson Thiem, Nicole Nguyen, Dan Cohen i Alice Huff oraz wielu innych uczonych.


Komentarze

Najczęściej czytane

Akademicki savoir-vivre

Odeszła PEDAGOG SERCA, SAMARYTANKA MIŁOŚCI - MARIA ŁOPATKOWA

Absolwent pedagogiki nie ma kwalifikacji pedagogicznych, czyli polski paragraf 22