Zmarli historycy, którzy pozostawili nam pamięć o dziejach wychowania - dr Bożenna Michalik i prof. Franciszek Antoni Marek

 

(Pamięci historyków oświaty i wychowania. Oprac. we współpracy z ChatGPT (OpenAI), na podstawie dostarczonych reprodukcji)

W odstępie kilku dni odeszli dr Bożenna Michalik i prof. Franciszek Antoni Marek — dwoje badaczy, którzy poświęcili lata życia poznawaniu dziejów wychowania i szkolnictwa. Bożenna Michalik zmarła 28 września, Franciszek Marek 4 października 2026 roku. W chwili pożegnania stopnie naukowe, stanowiska i wyróżnienia ustępują miejsca myśli o ludziach, o ich pasji poznawczej, cierpliwości w docieraniu do źródeł oraz o pokoleniach studentów, którym przybliżali przeszłość edukacji.

Historia wychowania wymaga szczególnej uważności. Za dokumentem, szkolnym programem, korespondencją czy zapisem bibliograficznym trzeba dostrzec człowieka: jego nadzieje, ograniczenia, odpowiedzialność, czasem odwagę. Trzeba odtworzyć świat, którego uczestnicy nie mogą już sprostować naszych interpretacji. Oboje podejmowali ten trud, pozostawiając prace, do których kolejne pokolenia badaczy mogą wracać z własnymi pytaniami.

Bożenna Michalik była związana z warszawskim środowiskiem historyków oświaty i wychowania. Pracę na Wydziale rozpoczęła w 1969 roku. Przygotowanie rozprawy o działalności oświatowej Ignacego Potockiego podjęła pod kierunkiem Łukasza Kurdybachy, a po jego śmierci kontynuowała je pod opieką Józefa Miąso. Ta ciągłość relacji między mistrzami a uczennicą przypomina, jak powstaje środowisko naukowe: przez wspólną pracę, przekazywanie warsztatu i odpowiedzialności za poznanie.

Badała oświecenie, dzieje Komisji Edukacji Narodowej, wychowanie i szkolnictwo w Warszawie stanisławowskiej. Opracowana przez nią korespondencja Ignacego Potockiego pozwalała przyjrzeć się sprawom edukacyjnym poprzez świadectwa epoki. Interesowało ją także codzienne życie szkoły — to, co nadaje historii instytucji ludzki wymiar.

Ważną częścią jej dorobku pozostają trzy tomy Bibliografii oświaty polskiej w okresie II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej. Praca bibliograficzna rzadko przyciąga uwagę poza środowiskiem badaczy, a przecież wymaga ogromnej wytrwałości i służy wielu następnym przedsięwzięciom naukowym. Porządkując rozproszone świadectwa, przygotowuje innym drogę do poznania.

Janina Kamińska wspomina Bożennę Michalik jako osobę ciepłą, życzliwą, elegancką, dbającą o estetykę i szczegóły, a w badaniach rzetelną. To ważne świadectwo pamięci współpracowników. Za publikacjami pozostaje bowiem także sposób bycia z ludźmi. Choroba oczu uniemożliwiła jej dalszą pracę, lecz pozostawione teksty nadal służą tym, którzy podejmują badania nad przeszłością edukacji.

Franciszek Marek wnosił do historii wychowania doświadczenie człowieka głęboko związanego ze Śląskiem. Jego droga prowadziła od młodzieńczej pracy fizycznej, przez nauczanie języka polskiego i studia polonistyczne, po wieloletnią działalność w opolskim środowisku akademickim. Łączył zainteresowanie oświatą z badaniami nad literaturą, prasą, kulturą i pamięcią swojej ziemi.

Śląsk był w jego pracy przestrzenią pytań o język, tożsamość, sąsiedztwo oraz trudne dziedzictwo polsko-niemieckiej przeszłości. Tytuł jednej z jego książek — Czy Polacy i Niemcy mogą zapomnieć o przeszłości? — pozostaje pytaniem o odpowiedzialność za pamięć i o możliwość porozumienia. Z kolei praca poświęcona Janowi Amosowi Komeńskiemu otwierała perspektywę uniwersalnych aspektów wychowania.

Przez wiele lat wykładał historię wychowania, kierował zakładem tej dyscypliny, kształcił studentów i promował doktorów. Współtworzył opolską uczelnię, pełniąc także funkcję rektora Uniwersytetu Opolskiego. Wśród jego publikacji znajduje się Godność, dostojeństwo i posłannictwo uniwersytetu. Przywołany dziś tytuł skłania do refleksji nad tym, co z pracy akademickiej pozostaje najtrwalsze: wiedza przekazana innym, samodzielność ich myślenia, odpowiedzialność za prawdę.

Żegnamy dwoje ludzi o odmiennych drogach życia i zainteresowaniach badawczych, których łączyła wieloletnia służba poznaniu dziejów edukacji. Pozostawili książki, opracowania źródłowe, bibliografie, uczniów i pamięć spotkań.

Wracając do ich prac, możemy podtrzymywać tę więź. Czytać uważnie, sprawdzać źródła, stawiać kolejne pytania. W ten sposób ich trud poznawczy pozostanie częścią żywej historii naszej dyscypliny.

Dr Bożennę Michalik i prof. Franciszka Marka żegnamy z wdzięcznością za lata życia oddane badaniu i nauczaniu.

 

*** 

Msza Święta pogrzebowa zm.  B. Michalik odbędzie się 8 października 2026 r. o godz. 11.00 w Kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny na Wrzecionie, ul. Przy Agorze 9 w Warszawie.