Kto proceduralnie a nie merytorycznie zyskuje w konkursach NCN?

(Statystyki)

Od powstania Narodowego Centrum Nauki ważna była dla badaczy jasność kryteriów ocen wniosków badawczych i transparentność wyników poszczególnych konkursów. Po latach działania tej instytucji pojawia się więcej wątpliwości, uwag, a nawet zastrzeżeń, co jest naturalne, kiedy nie ma dostępu do danych. Na portalu NCN odnotowano: 

"Koordynatorzy Dyscyplin Narodowego Centrum Nauki przedstawiają listy rankingowe projektów zakwalifikowanych do finansowania w ramach konkursów NCN". 

Moim zdaniem, to za mało. Na przykładzie panelu HS6, który obejmuje konieczność rywalizowania o środki między badaczami trzech dyscyplin naukowych: pedagogiką, psychologią i socjologią, wielokrotnie zwracałem uwagę na to, że ewaluacja dyscyplin naukowych, od której zależy przyznana jednostkom akademickim kategoria, dotyczy każdej z dyscyplin odrębnie. 

Dlaczego zatem rozdzielane są środki budżetowe na granty w ramach grup dyscyplin naukowych a nie dyscyplin naukowych?  Władze NCN nie ujawniają, ile wniosków było ocenianaych w ramach grup dyscyplin. Nie dowiemy się zatem, ile wnioskó wpłynęło z pedagogiki, ile z psychologii i ile z socjologii. Ba, adekwatnie do tej formuły nie dowiemy sie, jaki jest rozkład beneficjentów. Dlaczego to ukrywają? Z ustawy nie wynika takie ograniczenie dostępu do danych. 

(https://www.ncn.gov.pl/konkursy/wyniki/2026-06-11-opus30-sonata21) 

 

Finansowanie projektów przez NCN i ewaluację działalności dyscyplin naukowych zbudowano w Polsce według dwóch różnych porządków. Po pierwsze, model finansowania projektów badawczych ma bezpośrednią podstawę ustawową. Art. 18 pkt 1 i 3 ustawy o NCN powierza Radzie określanie maksymalnie trzydziestu dyscyplin lub grup dyscyplin na potrzeby konkursów oraz ustalanie przeznaczonych dla nich środków. Ustawodawca nie zobowiązał więc NCN do odwzorowania klasyfikacji stosowanej w ewaluacji. Co więcej, limit trzydziestu obszarów uniemożliwia utworzenie odrębnego panelu dla każdej z obecnych dyscyplin. ncn.gov.pl 

Po drugie, panel NCN ma organizować ocenę projektów badawczych, natomiast ewaluacja dyscyplin ma umożliwić władzy ocenę działalności naukowej prowadzonej w danej jednostce akademickiej. NCN przyjęło podział na 26 paneli w trzech grupach: HS, ST i NZ. Uzasadniając zmiany paneli, wskazywało na potrzebę dostosowania ich do rzeczywistych kierunków badań, przekraczania granic dyscyplin i korzystania z rozwiązań ERC. Jest to uzasadnienie organizacji konkursów, a nie dowód, że każdy przyjęty podział zapewnia jednakowo dobre warunki wszystkim dyscyplinom.

Nie jest to jednak uzasadnienie zgodne z obowiązującymi normami w międzynarodowych agencjach finansowania projektów badawczych.  Dziwnym trafem, nie zwraca się na to uwagi, tylko przyjmuje, że skoro polski rząd i parlament przyjął taką a nie inną ustawę, to jest ona zgodna nie tylko z prawem krajowym, ale także uwzględnia procedury dostępu do finansowania badań przez agencje międzynarodowe. Jeszcze do tej kwestii powrócę. 

Nadal uważam, że kluczowa jest jednak konsekwencja rozwiązania, w wyniku którego pedagogika, psychologia i socjologia znajdują się we wspólnym panelu HS6 „Człowiek i życie społeczne”, choć w systemie ewaluacji funkcjonują jako odrębne dyscypliny. Pedagogika ma w tym panelu własne deskryptory, ale deskryptor nie oznacza odrębnego budżetu ani osobnego konkursu. 

Powstaje zatem zasadne pytanie: czy wspólna konkurencja grantowa zapewnia równorzędne traktowanie różnych tradycji teoretycznych, metodologii i sposobów dokumentowania wartości badań? Badania interpretacyjne, historyczne czy filozoficzne nie muszą prezentować swojej wartości w taki sam sposób jak badania eksperymentalne. Samo połączenie ich w panel nie dowodzi dyskryminacji, ale też samo powołanie się na interdyscyplinarność nie dowodzi bezstronności podziału środków.

 Zwracam uwagę na dwie kwestie:

• Odrębne budżety dyscyplin mogłyby chronić możliwości rozwoju każdej z dyscyplin naukowych, ale wymagałyby uzasadnienia proporcji podziału środków finansowych i rozwiązania kwestii oceny projektów interdyscyplinarnych.
• Rozliczalność NCN według dyscyplin jest potrzebna nawet przy zachowaniu wspólnych paneli: powinniśmy mieć pełną informację w zakresie liczby składanych wniosków w ramach poszczególnych dyscyplin a nie ich grup, wnioskowane i przyznane kwoty każdej z nich, współczynniki sukcesu oraz sposób zapewnienia im właściwej oceny eksperckiej. 

NCN częściowo dostrzegło tę rozbieżność, bowiem opublikowało zestawienia za lata 2011–2021 przekładające panele i deskryptory na dyscypliny naukowe. Zastrzegło jednak, że przyporządkowanie ma charakter statystyczny i bywa dyskusyjne (sic!)., a to tylko potwierdza, że oba porządki nie są tożsame. Dlaczego nie publikuje się od tamtej pory zestawień danych??? 

Jak stwierdzono w NCN: "Wnioski złożone i zakwalifikowane do finansowania przez NCN uporządkowane zostały zgodnie z ministerialną klasyfikacją dziedzin nauki i dyscyplin naukowych lub artystycznych (Rozporządzenie MNiSW z dnia 20 września 2018 r. w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych). Podział ten nawiązuje do nowych przepisów dotyczących ewaluacji jednostek naukowych i badawczych, według których ocenie podlega działalność naukowa całej jednostki we wszystkich dyscyplinach, w których zadeklarowała ona jej prowadzenie (zgodnie z art. 343 ust. 7 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce). Ewaluacja jednostek wg nowych zasad jest w toku". 

Okazuje się, że władze Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego wprowadziły w błąd środowisko akademickie, skoro nie zmieniły ustawy o NCN tak, by była ona sprzężona z ustawą o ewaluacji dyscyplin naukowych! Nadal nie chcą tego dostrzec także obecne władze resortu? Legalność powyższego rozwiązania nie uzasadnia jego nierzetelności naukowej. 

Można zapoznać się z rozwiązaniami tej kwestii w krajach Europy Zachodniej. Przykładowo, w klasyfikacji Deutsche Forschungsgemeinschaft na lata 2024–2028 występują osobno i odrębnie sa oceniane i finansowane dyscypliny naukowe, obejmując:

• 1.21 Educational Research — badania pedagogiczne;
• 1.22 Psychology — psychologia;
• 1.23 Social Sciences — m.in. socjologia i politologia.

Kolegium pedagogiczne obejmuje pedagogikę ogólną i historię wychowania, nauczanie i uczenie się, systemy i instytucje edukacyjne oraz badania socjalizacji, pomocy i profesjonalizmu. Nie przyjęto więc rozwiązania odpowiadającego polskiemu HS6. Nie oznacza to automatycznie gwarantowanej puli pieniędzy dla każdej subdyscypliny, ale zapewnia odrębne forum oceny pedagogicznej. dfg.de 

DFG uzasadnia swoją strukturę potrzebą uwzględnienia różnorodności badań. Przegląda ją co cztery lata, a przy projektach przekraczających granice dyscyplin może angażować więcej niż jedno kolegium. Interdyscyplinarność obsługuje zatem również przez współpracę odrębnych gremiów.

We Francji są oddzielne organy dla oceny jednostek i projektów badawczych. Hcéres ocenia instytucje i jednostki badawcze. Natomiast agencja grantowa ANR organizuje ocenę projektów według osi badawczych. W głównym konkursie AAPG 2026 przewidziano 57 osi,  38 w siedmiu obszarach dyscyplinarnych i 19 przekrojowych, każdą z własnym komitetem oceny. Jak widać zadbano o rozróżnienie między procedurą ewaluacji jednostek a organizacją konkursów projektów badawczych. Hcéres.

W Niderlandach ewaluacja projektów badawczych w ramach dyscyplin naukowych powiązana jest ustawową strategią oceny działalności naukowej uczelni. Protokół SEP 2021–2027 przewiduje zewnętrzną ocenę badań co sześć lat. Oceniane są jednostki mające określone cele i wspólną strategię. Podstawowymi kryteriami oceny jest jakość badań, ich znaczenie społeczne i zdolność dalszego rozwoju nauki. Jednostka akademicka może dobierać wskaźniki odpowiednie dla własnych celów. Nie jest to jednolita państwowa kategoryzacja dyscyplin na wzór polski. universiteitenvannederland.nl

Natomiast w konkursie NWO SSH Open Competition L 2023 wprawdzie funkcjonował wspólny panel dla psychologii, pedagogiki i nauk o edukacji, ale rozstrzygnięcia w tym panelu są powiązane z ewaluacją uwzględniającą specyfikę jednostki. Dotyczy to jednak wskazanej edycji konkursu, a nie wszystkich instrumentów NWO. nwo.nl

Państwo powinno uzasadnić zarówno sposób organizacji konkursów grantowych w NCN i NCBiR, jak i sposób wykorzystywania ich rezultatów w ewaluacji dyscyplin. Odmienność celów obu ocen jest uzasadniona nie tylko prawnie, ale i merytorycznie. Natomiast traktowanie sukcesu grantowego jako porównywalnej miary jakości rozwoju dyscypliny naukowej wymaga wykazania, że warunki uzyskania tego sukcesu respektują specyfikę jej oceniania.