Ewaluacja pedagogiki jako dyscypliny naukowej a badania podstawowe via NCN (HS6)

  

(Schemat na podstawie Raportu NIK KNO.430.010.2019; Nr ewid. 5/2020/P/19025/KNO, s. 65)

 

Wcześniej pisałem o tym, że Instytut Badań Edukacyjnych - PIB bez jakiegokolwiek konkursu od kilkunastu lat otrzymuje rocznie milionowe kwoty na badania, które mają charakter quasi naukowy. Wszystkie jednostki akademickie uczestniczące w ewaluacji dyscyplin naukowych w ramach kryterium II musiały/mogły wykazać uzyskane środki finansowe z tytułu realizacji projektów badawczych w ramach konkursów! Żadna polska uczelnia, podkreślam żadna, nie otrzymała w dyscyplinie pedagogika kategorii A+. Czyżby było tak źle z nauką w czołowych polskich uniwersytetach? 

Nie, po prostu IBE-PIB uzyskał kategorię A+ we wszystkich kryteriach ewaluacji bezkonkursowo. Zatrudnieni w nim m.in. socjolodzy, ekonomiści nie konstruowali własnych projektów badań naukowych, nie ubiegali się o recenzje swoich działań w ramach prowadzenia badań podstawowych tylko realizowali badania diagnostyczne w ramach członkostwa Polski w OECD i IEA na zlecenie polskich rządów. Instytut otrzymuje każdego roku miliony na monitoring różnych wymiarów edukacji, który służy ustaleniu rankingu krajów i polityce publicznej ich rządów m.in. w sferze oświatowej. 

Wartość tych diagnoz nie polega na tym, że wyjaśniają one rzeczywistość oświatową w Polsce, lecz na tym, że rządzący mogą nią zarządzać. Korzysta z tego także opozycja, która ma dzięki wynikom diagnoz podstawę do krytyki władzy.   

Skoncentruję się zatem na uwarunkowaniach badań podstawowych, a więc ściśle naukowych w dyscyplinie pedagogika. Narodowe Centrum Nauki publikuje dane o środkach finansowych autorskich projektów badań naukowych, które w rywalizacji antagonistycznej uzyskały finansowanie. W okresie ostatniej ewaluacji, łącznie trzy dyscypliny naukowe: pedagogika, psychologia i socjologia, otrzymały na własne - stricte naukowe badania podstawowe, następujące środki finansowe:  

2022	62 407 223 zł
2023	48 744 175 zł
2024	71 024 051 zł
2025	76 702 765 zł

 

Nie wiemy, jaki był ich podział między trzema dyscyplinami. Rząd III RP via MNiSW/NCN podarował autorom kwoty, które były zaplanowane przez naukowców, co jest rzecz jasna chwalebne. NCN finansuje badania podstawowe, których wartość nie zależy od wdrożenia do praktyki uzyskanych wyników. IBE-PIB zapewne uzyskało najwyższe noty także w III kryterium (wpływ na praktykę), bo jako podporządkowany MEN mogło wykazać przydatność pomiarów dla rzekomych reform szkolne, które są in statu nascendi.  

Zobaczmy wykaz projektów dotyczące procesów kształcenia czy modeli edukacji szkolnej lub pozaszkolnej w okresie ewaluacji dyscyplin naukowych: 

Projekt	Kierownik i jednostka	Okres realizacji w bazie NCN	Przyznana kwota	Znaczenie dla polityki lub zmiany szkolnej
Być uczniem podczas edukacyjnej rewolucji: Poznawcze i pozapoznawcze konsekwencje reformy edukacji 2017	Maciej Karwowski; Chrześcijańska Akademia Teologiczna	2017–2022	940 800 zł	Bezpośrednie badanie konsekwencji reformy: osiągnięć, zdolności poznawczych i szkolnego obrazu siebie.
Kreatywne uczenie się w warunkach przeobrażeń systemu szkolnego	Maciej Karwowski; Akademia Pedagogiki Specjalnej	2017–2023	1 535 480 zł	Wiedza o warunkach twórczego uczenia się, stylach nauczania i klimacie klasy w zmieniającym się ustroju szkolnym.
Badania porównawcze funkcji międzynarodowych programów kształcenia w Polsce	Joanna Leek; Uniwersytet Łódzki	2021–2025	560 541 zł	Możliwa podstawa refleksji nad programami kształcenia, organizacją szkoły i przygotowaniem nauczycieli.

Pierwszy projekt zasługuje na szczególną uwagę w naszej dyskusji. Zaplanowano w nim badanie podłużne dwóch kohort: uczniów objętych reformą z 2017 roku i starszych uczniów kontynuujących naukę w gimnazjach. Założono cztery pomiary wśród niemal 5000 uczniów. To przykład krajowego projektu ukierunkowanego wprost na rozpoznanie konsekwencji konkretnej zmiany ustrojowej. Jest to opis planu badawczego; ocenę jego wykonania i siły wnioskowania trzeba oprzeć na publikacjach wynikowych.

Projekty dotyczące dydaktyki, pracy nauczycieli i uczestnictwa uczniów

Projekt	Kierownik i jednostka	Okres realizacji w bazie NCN	Przyznana kwota	Możliwy obszar wykorzystania
Zagrożenie stereotypem a funkcjonowanie szkolne uczniów. Analiza jawnego i ukrytego programu edukacji	Aleksandra Gajda; Akademia Pedagogiki Specjalnej	2019–2022	653 471 zł	Rozpoznawanie stereotypów w pracy nauczycieli i przeciwdziałanie nierównemu traktowaniu uczniów.
Co kształtuje preferencje uczniów dotyczące nauk ścisłych? Rola kreatywności i stereotypów płciowych	Aleksandra Gajda; Akademia Pedagogiki Specjalnej	2025–2028	828 564 zł	Zmiany nauczania matematyki i wspieranie zainteresowań STEM; projekt przewiduje m.in. obserwacje lekcji i wywiady z uczniami.
Power-sharing w dyskursie wczesnoszkolnym	Natalia Stek-Łopatka; Uniwersytet Mikołaja Kopernika	2024–2027	141 642 zł	Współdecydowanie uczniów o pracy klasy, komunikacja nauczyciel–uczeń i przygotowanie nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej.
Propedeutyka samorządności dzieci w edukacji wczesnoszkolnej w szkole społecznej	Krzysztof Kasperek; Uniwersytet Śląski	2024–2026	91 321 zł	Rozwijanie samorządności, partycypacji i edukacji demokratycznej najmłodszych uczniów.

¹ Zachowuję zapis skrótów z tytułu w bazie NCN i uwzględniam tylko te projekty, które można było wykazać w ostatniej edycji ewaluacji naukowych dyscyplin.

Mamy więc konkretny dorobek badań naukowych, od którego można rozpocząć analizę przydatności dla rozwoju szkół. 

Projekt z pedagogiki specjalnej dotyczące edukacji włączającej i środowiska klasy szkolnej: 

Projekt	Kierownik i jednostka	Okres realizacji w bazie NCN	Przyznana kwota	Możliwy obszar wykorzystania
Teoria umysłu idzie do szkoły. Klasa włączająca jako środowisko sprzyjające rozwojowi teorii umysłu u dzieci pełnosprawnych²	Joanna Smogorzewska; Uniwersytet Warszawski	2019–2024	1 283 495 zł	Rozpoznanie cech środowiska klasy, metod pracy i interakcji sprzyjających rozumieniu stanów psychicznych innych osób.

² Terminologia oryginalnych tytułów projektów.

Drugi z tych projektów przewidywał połączenie badań podłużnych z obserwacją klas, obejmującą organizację pracy, interakcje nauczycieli z dziećmi i relacje między uczniami. Taki zakres może dostarczyć wiedzy o warunkach funkcjonowania inkluzji, wykraczającej poza porównanie średnich wyników.   

Ktoś może powiedzieć, no dobrze, jak naukowcy z danej jednostki chcą mieć wyższą kategorię naukową, to niech uzyskają grant w konkursach krajowych (NCN) i międzynarodowych (Horyzont, ERC), bo IBE-PIB nie musi się o to starać.  

Oczywiście, że naukowcy chcą mieć środki finansowe na prowadzenie badań, tylko pytają, czy budżet NCN jest na tyle wysoki, że każdy projekt naukowy spełniający wymagania badań podstawowych uzyska finansowanie? NIE. Nie uzyska, bo to jest gra o sumie zerowej, czyli najwyżej ocenione wnioski uzyskują środki kosztem tych, których oceny końcowe w ustanowionym rankingu były niższe. 

Prof. Marzenna Zaorska postanowiła sprawdzić, jakie są szanse sukcesu otrzymania przez pedagogów grantu w NCN w panelu HS6. W 2023 roku opublikowała analizę p.t.: Projekty Narodowego Centrum Nauki w dyscyplinie pedagogika (HS6) w okresie 2011–2021. Diagnoza stanu rzeczy i postulaty. Na podstawie 1032 projektów widocznych w bazie według stanu na 5 maja 2021 roku wskazała następujący podział beneficjentów:

Dyscyplina w klasyfikacji autorki	Udział w liczbie analizowanych projektów HS6
Psychologia	66,57%
Socjologia	24,81%
Pedagogika	3,68% co stanowi 0,16% w stosunku do ogólnej liczby projektów finansowanych przez NCN
Inne dyscypliny	4,94%
Łącznie	100,00%

 

Analiza wykazała zatem wyraźną przewagę liczbową projektów zakwalifikowanych przez nią jako badania psychologiczne (66,5% ogółu grantów w HS6). Nie rozstrzyga jednak, czy niski udział pedagogiki wynikał z małej liczby zgłoszeń, niższej skuteczności, czy obu czynników.  Jak pisze Zaorska: "(...) od roku 2015 odsetek grantów finansowanych ze środków NCN w panelu HS6 (psychologia, socjologia pedagogika) wynosi nieco ponad 5% w stosunku do ogółu finansowanych projektów badawczych" (s. 51). Niestety, nie ma analiz danych statystycznych o podobnych charakterze za okres 2022-2025.

Badania podstawowe, zgodnie z ustawową definicją, to prace empiryczne lub teoretyczne, których celem jest zdobycie nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów, a nie przeprowadzanie pomiarów ustanowionych dla kilkudziesięciu państw. Szczególną cechą tych badań jest brak nastawienia na bezpośrednie zastosowanie komercyjne. Są one jednak nieodzowne dla rozwoju nauki i państwa, gdyż służą budowaniu potencjału intelektualnego kraju, a w konsekwencji pobudzają jego rozwój gospodarczy. 

O tym jak ważne są badania podstawowe dla światowych gospodarek, świadczą choćby nakłady jakie poszczególne kraje na nie przeznaczają, tylko nie polskie władze. Czy państwo finansuje naukę dlatego, że potrzebuje jej niezależnych ustaleń, także niewygodnych dla władzy i gospodarki, czy przede wszystkim dlatego, że oczekuje od naukowców użytecznych technologicznie, politycznie i ekonomicznie rezultatów? 

 

 (Tekst opracowany we współpracy z ChatGPT (OpenAI)