Polsko-ukraiński dialog pedagogiczny o roli edukacji w niespokojnych czasach

Dziś odbędzie się po raz jedenasty Forum Naukowe w ramach wieloletniej i owocnej współpracy naukowej pomiędzy Komitetem Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk a Narodową Akademią Pedagogicznych Nauk Ukrainy oraz przy wsparciu Naukowego Towarzystwa Pedagogicznego Polska-Ukraina.

 Przedsięwzięcie to stanowi ważną przestrzeń międzynarodowego dialogu pedagogicznego, wymiany doświadczeń badawczych oraz refleksji nad rolą edukacji w warunkach pokoju, kryzysu i wojny. 

W programie obrad przewidziane są referaty, doniesienia z badań naukowych dotyczących edukacji jako kluczowego komponentu systemu bezpieczeństwa społecznego i narodowego, współczesnych zagrożeń cywilizacyjnych w perspektywie pedagogicznej, ale i kształcenia młodych pokoleń w warunkach zagrożeń i trwających konfliktów zbrojnych oraz wojny w Ukrainie. Nie zabraknie też polskich akcentów komparatystycznych w zakresie rozwiązań systemowych i innowacyjnych w oświacie oraz polsko-ukraińskiego dialogu pedagogicznego.

W pierwszej sesji plenarnej Forum przedstawią swoje referaty profesorowie: 

1. Wasyl Kremień - Działalność Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy w sprawie naukowego i metodycznego wsparcia edukacji w warunkach wojny.

(Od lewej: JM Rektor Uniwersytetu Radomskiego im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu - prof. Sławomir Bukowski w rozmowie z Honorowym Prezydentem  Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy - prof. Wasylem Kremieniem)

2. Agnieszka Cybal-Michalska – Udział Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN w podtrzymywaniu świadomości społecznego znaczenia pedagogiki jako nauki i debacie na temat edukacji dla bezpieczeństwa.

3. Nella Nyczkało – Wojna jest surowym nauczycielem...

 

Moje wystąpienie będzie dotyczyło krytycznej recepcji raportów międzynarodowych badań edukacyjnych, w których uczestniczą także pokolenia ukraińskich dzieci i dorosłych. Najnowsze analizy komparatystyczne wyników badań PISA 2025 wymagają dostrzeżenia i zrozumienia zaistniałych w różnych krajach naruszeń procedury badawczej oraz nadinterpretacji wyników dla celów politycznych przez sprawujących władzę lub opozycję. 

Wojna narusza nie tylko ciągłość zajęć, lecz także warunki, dzięki którym uczenie się jest możliwe: bezpieczeństwo, koncentrację, przewidywalność dnia i trwałość relacji. UNICEF opisuje przerywanie lekcji przez alarmy, trudności dzieci ze snem i skupieniem oraz znaczenie szkoły jako miejsca podtrzymującego kontakt z rówieśnikami i nauczycielami (UNICEF). Badaniem objęto tylko 17 regionów (na 27)  ze względu na wojenne zniszczenia  i emigracje w pozostałych regionach i obwodach  Wschodniej Ukrainy (Pisa Ukraine). 

Wyniki badań PISA 2025 w Ukrainie nie mogą być zatem w pełni reprezentatywne a są następujące: 

Dziedzina	PISA 2022	PISA 2025	Zmiana średniej
Nauki przyrodnicze	449	448	−1 pkt
Matematyka	440	431	−9 pkt
Czytanie	427	418	−9 pkt

Żadna z tych trzech zmian średniej nie została uznana przez OECD za statystycznie istotną. Średnie liczbowe obniżyły się w stosunku do wyników badań PISA 2022, ale nie pozwala to na traktowanie tych różnic jako dostatecznie pewnego dowodu zmiany w diagnozowanej populacji piętnastolatków.

 Zarazem brak istotności statystycznej nie jest dowodem identyczności wyników ani dowodem, że żadnego pogorszenia nie było. W analizach trendów OECD uwzględnia zarówno niepewność oszacowań, jak i niepewność łączenia skal między edycjami (OECD).

Roman Hryszczuk komentując wyniki badań określa je jako zbyt niskie, ale zwraca zarazem uwagę na to, że brak wyraźnego dalszego spadku w porównaniu z PISA 2022 należy traktować jako pozytywny sygnał w warunkach wojny. Jednocześnie pisze o stanie plateau, krytykując nauczanie koncentrujące się na szybkości czytania i poprawności językowej kosztem rozumienia tekstów i danych (Суспільне | Новини). 

Także Inna Sowsun mocniej eksponuje problemy czytelnicze, nierówności i konieczność określenia takiego zakresu podstawowych wiadomości oraz umiejętności, który dzieci powinny opanować mimo wojny. W jej artykule pojawia się również postulat łączenia małych szkół jako konieczność rozwiązań strukturalnych w odpowiedzi na słabsze rezultaty uczniów w środowisku wiejskim (Суспільне | Новини). 

Przedstawione w raporcie dane liczbowe nie należy jednak interpretować tak krytycznie. Warto dostrzec potrzebę odpowiedzialnego kształcenia w zakresie korzystania przez uczniów z narzędzi cyfrowych i oceniania przez nich informacji, które docierają do nich z sieci (NUS). Pamiętać należy o tym, że w Ukrainie są problemy z dostępem do energii elektrycznej. Raszyści zniszczyli częściowo infrastrukturę szkolną. 

Ukraińska debata publiczna po ukazaniu się wyników PISA 2025 nie może ograniczać się - tak, jak to ma miejsce w Polsce - do ministerialnego optymizmu i medialnego alarmizmu, bowiem konieczna jest refleksja związana z badaniem piętnastolatków w tak krytycznych warunkach tego kraju, by znaleźć odpowiedź na pytanie, czy PISA rzeczywiście mierzy to, co czyni się przedmiotem krytyki a czego nie należy wywnioskować z raportu badań.

Potrzebna jest w komentowaniu wyników tych badań podwójna ostrożność. Po pierwsze, formułowane w mediach publicznych tezy o wyraźnym pogorszeniu czytania piętnastoletnich uczniów między 2022 a 2025 rokiem nie powinna ukrywać jawnego stanowiska OECD o nieistotnej statystycznie zmianie średniej między poszczególnymi edycjami PISA. Po drugie, niższe wyniki uczniów małych szkół nie są jeszcze dowodem na to, że samo ich połączenie poprawi osiągnięcia. Tego typu rekomendacja dla polityków oświatowych wymaga odrębnego zbadania, a nie bazowania tylko na wynikach PISA 2025.

Dlatego należy rozróżniać poziom zmierzonych osiągnięć uczniów od wartości pracy pedagogicznej wykonywanej w tych warunkach. Wyniki badań PISA nie są same w sobie dowodem niewielkiego wysiłku czy nieskuteczności pracy nauczycieli. Zarazem uznanie tego wysiłku nie powinno przesłaniać rzeczywistych trudności uczniów, toteż właśnie po to postanowiono je rozpoznać w ramach dodatkowych diagnoz postaw nastolatków, by móc udzielić im odpowiedniej pomocy.

W odniesieniu do zmian edukacyjnych dochodzi jeszcze zasadnicze pytanie: czy szkoły miały warunki, by rzeczywiście mogły wdrożyć konieczne reformy? Bez takiego rozpoznania łatwo pomylić niepowodzenie koncepcji reformy z niemożnością jej urzeczywistnienia. W tym sensie wojna nie unieważnia potrzeby badań, ale zobowiązuje do szczególnej ostrożności w przechodzeniu od pomiaru do ocen.

(we współpracy z AI. ChatGPT 5)