Harcerze o harcerskości harcerzy

 

W Krakowie odbędzie się dziś debata harcerzy o harcerskości, bo ta przenika z przeszłości do teraźniejszości z nadzieją na zarysowanie przyszłości ruchu, który liczy sobie już ponad sto piętnaście lat. Wyrosłe z ruchu skautowego polskie harcerstwo rozwijało się najpierw na naszych ziemiach pod zaborami, by odzyskać wolność działania w 1918 roku do wybuchu II wojny światowej. 

 

Ani czas okupacji niemieckiej, ani socjalistycznego totalitaryzmu nie doprowadziły do jego zniszczenia, chociaż poziom sowietyzacji ZHP w okresie PRL prowadził do jego  możliwej a  nawet częściowej degeneracji (Harcerska Służba Polsce Socjalistycznej). Po przełomie ustrojowym ówczesna nomenklatura partyjno-"harcerska" uwłaszczyła się na majątku tej organizacji. 

 

Od kilku lat prowadzę badania partycypacyjne z utalentowanymi licealistami łódzkiego województwa, którzy są od wielu lat aktywni w ruchu harcerskim pełniąc w nim kluczowe funkcje w podstawowych jego jednostkach, jakimi są gromady, zastępy, drużyny lub szczepy. Za młodzi są, by mogli pełnić funkcje kierownicze w strukturach organizacji, które coraz bardziej odległe są od procesów socjalizacji, wychowania, rewalidacji czy resocjalizacji dzieci i młodzieży  w jej szeregach. Są jednak zainteresowani diagnozą nie tylko własnego środowiska harcerskiego, by móc lepiej zrozumieć zachodzące w nim zmiany.

 

Poszukując najnowszych badań metodami  naukowymi natrafiłem w repozytorium KUL na rozprawę doktorską pani mgr Katarzyny Jachymek pt. Polski dyskurs harcerski. Analiza narracyjna", która powstała w Instytucie Językoznawstwa na Wydziale Humanistycznym KUL w Lublinie. Praca doktorska została przygotowana pod kierunkiem dr hab. Jolanty Klimek-Grądzkiej, prof. KUL w 2024 roku, a zatem nie jest to przyczynkarskie, potoczne badanie, ale poprawna metodologicznie analiza świata wartości w Związku Harcerstwa Polskiego dociekająca spójności narracji tej organizacji z jej formalnymi założeniami. 

 

Najkrócej można następująco podsumować wyniki badań: publiczny obraz harcerstwa w analizowanej rozprawie silniej odzwierciedla wartości wspólnotowo-pomocowych i formacyjne niż wartości hedonistyczno-egoistyczne. Jachymek badała przede wszystkim dyskurs harcerski w czasopismach, czyli w przestrzeni publiczny, ale zarazem w znacznym stopniu wewnątrzorganizacyjny obraz harcerstwa, a nie pełny obraz medialny w prasie ogólnopolskiej czy w mediach zewnętrznych. 

Ówczesna Doktorantka postawiła pytanie o zgodność bieżącej komunikacji organizacji z jej formalnymi wartościami. Dowodzi, że w dyskursie harcerskim wyraźnie eksponowane są służba, pomoc, zaangażowanie, rozwój osobisty, praca nad sobą, braterstwo i wspólnotowość, a autorka ostatecznie rekonstruuje harcerskie story line jako „Działamy dla wychowania”, z dwiema osiami: rozwój i wspólnotowość. 

 W przekazie publicznym, prasowym harcerstwo jawi się przede wszystkim jako:

• organizacja służby,
• środowisko wychowania,
• wspólnota zaangażowania,
• przestrzeń pracy nad sobą i rozwoju. 

Autorka rozprawy pokazuje co i jak harcerstwo mówi o sobie w mediach. Z jej  diagnozy  wynika, że słownictwo wartości i wychowania pełni nie tylko funkcję nominalną, ale też różnicującą i werbującą: ma przyciągać tych, których interesują właśnie wartości promowane przez ZHP. W publicznym obrazie harcerstwa mocniej obecna jest misja i etos, natomiast w deklaracjach samych harcerzy mocniej obecne jest doświadczenie relacji i dobrostanu.

Jednak dysertacja jest pozornie afirmatywna, gdyż przy uważnej lekturze znajdziemy  kilka ważnych sądów wyrażających „skryty” niepokój strukturalny. Nie są one formułowane wprost jako krytyka (to styl pracy), ale są wyraźnie obecne w analizie dyskursu.

Pierwszy dysonans tak określa: „służba nie jest osią dyskursu” . "Działanie na rzecz innych (…) pojawia się jako temat i wartość (…) choć nie na tyle często, by stać się jego centralną osią”. Z tak bardzo mocnej diagnozy wynika, że deklaratywnie i propagandowo służba jest obecna, ale nie organizuje dyskursu w przestrzeni publicznej. W narracji mówi się o służbie, ale nie dowodząc jej faktyczności.  

Dyskurs bardziej podtrzymuje tożsamość, niż ją realnie kształtuje. Autorka jasno pokazuje, że dyskurs buduje tożsamość, wzmacnia wspólnotę i promuje wartości. Czego nie znajdziemy w jej studium? Prawie nie widać w nim sporów, napięć, krytyki wewnętrznej i refleksji nad słabościami. 

W analizie strategii dyskursywnej pojawia się bardzo subtelna, ale ważna obserwacja: dominują w niej strategie wyjaśniające, edukacyjne i perswazyjne „łagodne”, ale pojawiają się też wypowiedzi „niepodlegające dyskusji” i autorytatywne narracje.  

Z perspektywy analizy dyskursu to może oznaczać nie tyle pełną zgodność, ile silną kontrolę narracji, czyli brak wyraźnych konfliktów, brak alternatywnych głosów czy dominację „jednego obrazu”.  

Niestety, ale w czasie dzisiejszej konferencji także pokażę głębokie rozbieżności z perspektywy harcerzy i ich instruktorów, że czym innym jest propaganda i narracja potoczna o harcerstwie i jego założeniach, a czym innym ich częściowa nieobecność w postawach harcerzy i instruktorów ZHP i ZHR.