O potrzebie zmiany modelu oceny jakości kształcenia akademickiego

 

Debata o przyszłości szkolnictwa wyższego od lat toczy się wokół hasła „nadzoru” i „centralizacji”, gdyż mimo działania Polskiej Komisji Akredytacyjnej prawo o szkolnictwie wyższym i nauce jest tak skonstruowane, by chronić patologię w szkolnictwie prywatnym. Po serii kompromitujących afer związanych z turbo-edukacją MBA, na studiach podyplomowych czy handlem dyplomami ukończenia studiów wyższych utrwala się przekonanie, że państwo powinno silniej kontrolować uczelnie, bo środowisko nie potrafi samo utrzymać standardów. Jednak nie ma problemu patologii w uczelniach publicznych.  

Problem polega zatem na tym, że zamiast eliminować patologie, dręczy się biurokratyczną papierologią uniwersytety, które akurat standardów pilnują. Nieuczciwe praktyki kilkunastu szkół prywatnych lub quasi-publicznych od początku lat 90. XX wieku są dla władz resortowych pretekstem do tworzenia systemowych rozwiązań, które w istocie ograniczają autonomię i godność uczelni rzeczywiście akademickich. Jest to klasyczny przykład sytuacji, w której chorobę leczymy, uderzając w zdrowy organizm.

Uniwersytet nie jest urzędem, którego trzeba pilnować, ani firmą, którą trzeba certyfikować, gdyż jest wspólnotą badaczy i dialogu, opartą na wzajemnym zaufaniu. Zamiast mnożyć nadzorcze struktury, warto wzmacniać mechanizmy samokontroli i odpowiedzialności środowiskowej dbając o wysoką jakość recenzji, działalność komisji etyki, jawność postępowań, wspólne standardy metodologiczne itp. Centralizacja odbiera uczelniom to, co stanowi o ich tożsamości — wolność myślenia i różnorodność modeli nauki oraz kształcenia.

Pedagogika w Łodzi nie musi być taka sama jak w Warszawie, a kształcenie w Lublinie czy we Wrocławiu nie powinno być tożsame z metodami kształcenia w Krakowie, itd. Różnorodność nie jest zagrożeniem jakości, lecz jej gwarancją.

Najwyższy czas ustalić, gdzie kończy się rzeczywista troska o jakość edukacji akademickiej, a utrwala biurokracja. Nadzór państwowy powinien mieć swoje miejsce w eliminowaniu nadużyć, pilnowaniu przejrzystości finansowej, reagowaniu na oszustwa, ale kiedy władza centralna reguluje kierunki kształcenia, sposoby prowadzenia zajęć i kryteria ich ewaluacji, to przestaje być opiekunem, a staje się zarządcą akademickiej biurokratury. 

Uniwersytet staje się kolejną agendą administracji publicznej, która ma w dużej mierze zarabiać na proces kształcenia redukując przyjęcia kandydatów na studia zgodnie z wskaźnikiem 1:13. Szkoły prywatne mogą przyjmować dziesiątki tysięcy osób studiujących, nie spełniając jakościowych kryteriów i zasobów kadrowych.  

Takie rozwiązanie daje pozór porządku, ale ten bez środków na infrastrukturę i badania naukowe nie tworzy jakości, tylko konformizm, autocenzurę i biurokratyczny styl działania. Świat nauki na Zachodzie już to przeżył i wiemy, jak się kończy: milczeniem, które udaje akceptację.

Patologie w szkolnictwie wyższym są realne, ale to nie nauka jest chora. Nie można zaprzeczyć, że istnieją przypadki szkół sprzedających dyplomy, fikcyjnych recenzji czy przyspieszonych doktoratów istnieją, ale one nie definiują polską naukę i akademicką edukację. Margines wymaga reakcji prawnej, a nie ideologicznej. 

Nie da się poprawić kultury akademickiej dydaktyki za pomocą nadzoru PKA. Można to zrobić jedynie poprzez wspólnotowe standardy etyczne, jawność procedur i wzajemne zaufanie. Nie każdy problem systemowy rozwiązuje się centralnym organem, jeśli skuteczniejsza jest krytyka środowiskowa, współpraca międzyuczelniana i budowanie standardów od dołu, a nie od góry.

Autonomia uczelni to nie przywilej, ale warunek rozwoju nauki i jakości kształcenia. W mniejszych ośrodkach, często pogardliwie nazywanych „prowincją”, powstają dziś najbardziej nowatorskie kierunki kształcenia czy badań naukowych, które rozwijają nowe specjalności w zakresie pedagogiki mediów cyfrowych, edukacji inkluzyjnej, geragogiki, studiów nad dialogiem międzykulturowym itp. Wielkie uniwersytety dbają o kanon, podczas gdy peryferie generują nowe języki i wrażliwości badawcze. 

Zamiast utrzymywać kosztowną centralizację nadzoru,  należałoby zdecentralizować zaufanie, oddać głos środowiskom uniwersyteckim, od lat działających w nich komisji ds. jakości kształcenia, które faktycznie prowadzą rzetelne analizy w tym zakresie i dbają o etos uczelni. Wzmacnianie nadzoru nad uczelniami państwowymi w reakcji na skandale w szkolnictwie prywatnym to droga łatwa, ale złudna i nieskuteczna, skoro nawet PKA była dotknięta korupcją a MNiSW ukrytym lobbingiem pseudonaukowców. Taka polityka nie poprawia wizerunku administracji państwowej, ale - co gorsza - nie poprawia jakości kształcenia w szkołach określanych jako specjalizujących się w "gotowaniu na gazie lub w opalaniu węglem" .

Prawdziwa reforma w szkolnictwie wyższym nie powinna polegać na utrzymywaniu kontroli nad akademickimi uczelniami państwowymi, lecz na egzekwowaniu patologii akademickiej, która jest komunikowana odpowiednim organom przez studiujących czy samych nauczycieli akademickich. Jeśli państwo przestaje ufać senatom, radom wydziałów, dyscyplin naukowych, to wprawdzie ma system biurokratyczny, ale niską efektywność weryfikowania jakości studiów tam, gdzie ona rzeczywiście nie występuje.

Zamiast wzmacniać ich uprawnienia lub tworzyć nowe „meta-komisje”, należałoby zwiększyć przejrzystość i partnerski charakter współpracy PKA z uczelniami. Jeśli każda kontrola ma być kontrolowana przez kolejną instytucję, to system zaczyna przypominać strukturę nadzoru, w której brakuje już miejsca na refleksję, a zostaje tylko formularz. PKA powstała po to, by zapewniać jakość kształcenia, a nie by ją biurokratyzować. 

Krytyka pseudonaukowych publikacji w świetle hermeneutyki podejrzeń

 

(źródło: ChatGPT (OpenAI). 

Współczesna humanistyka coraz częściej sięga po reinterpretacje biografii historycznych. Sam ten fakt nie budzi sprzeciwu, przeciwnie, świadczy o żywotności nauki, ale także publicystyki (literatury faktu). Problem pojawia się wówczas, gdy interpretacja przestaje być propozycją rzetelnego odczytania czyjegoś życia, o ile to jest w ogóle możliwe, a zaczyna funkcjonować jako ustalenie faktu,  mimo braku jednoznacznych podstaw źródłowych. W takich przypadkach mamy do czynienia nie tyle z hermeneutyką, ile z jej deformacją.

Oto najbardziej typowe  błędy dociekań pozorujących rzekome dowody  czy ustalenia interesujących autorów zjawisk:   

Anachronizm jako błąd poznawczy

Jednym z podstawowych zagrożeń jest anachronizm interpretacyjny, a więc nakładanie współczesnych kategorii pojęciowych na rzeczywistość historyczną (Q. Skinner, Meaning and Understanding in the History of Ideas, „History and Theory” 1969, nr 8). Kategorie tożsamościowe (w tym seksualne), które dziś traktujemy jako oczywiste, są historycznie uwarunkowane, kulturowo zmienne a semantycznie nietransferowalne bezpośrednio w przeszłość.

Jak przypomina Quentin Skinner, sens wypowiedzi historycznej można zrozumieć jedynie poprzez rekonstrukcję jej kontekstu językowego i intencjonalnego, a nie przez narzucenie jej znaczeń późniejszych. Odczytywanie emocjonalnej więzi między osobami z przeszłości w kategoriach współczesnych tożsamości może więc prowadzić nie do odkrycia prawdy, lecz do jej zniekształcenia. 

Prezentyzm, czyli kolonizacja przeszłości przez teraźniejszość

Z anachronizmem ściśle wiąże się zjawisko określane jako prezentyzm. Przejawia się w podporządkowaniu interpretacji historii aktualnym potrzebom kulturowym i ideologicznym (D. Hackett Fischer, Historians’ Fallacies: Toward a Logic of Historical Thought, Harper & Row 1970). Nie jest to jedynie błąd metodologiczny, ale także mechanizm selekcji faktów, reinterpretacja znaczeń i nadawanie przeszłości funkcji legitymizującej współczesne narracje.

W takim ujęciu bohater historyczny przestaje być przedmiotem badań, a staje się figurą retoryczną w sporze współczesności.

Hermeneutyka podejrzeń i jej granice

Współczesne odczytania często odwołują się świadomie lub w niezamierzony sposób do tradycji hermeneutyki podejrzeń, rozwijanej przez takich myślicieli jak Paul Ricoeur (O interpretacji. Esej o Freudzie, Warszawa: 2023). Filozof zakłada, że znaczenia powierzchowne są niewystarczające, teksty i świadectwa kryją głębsze, nieuświadomione sensy, toteż należy „czytać między wierszami”. 

Problem pojawia się wtedy, gdy podejrzenie zastępuje dowód, interpretacja głębiowa nie podlega weryfikacji, zaś każda hipoteza staje się równie uprawniona. Wówczas hermeneutyka przekształca się w technikę uzasadniania dowolnych tez. 

Status epistemologiczny interpretacji

Z punktu widzenia metodologii nauk społecznych i humanistycznych kluczowe jest rozróżnienie hipotezy interpretacyjnej – dopuszczalnej, jeśli jasno została tak sformułowana od twierdzenia faktualnego, które wymaga jednoznacznych podstaw źródłowych. Zacieranie tej granicy prowadzi do sytuacji, w której interpretacja zaczyna funkcjonować jako fakt, mimo że pozostaje jedynie konstrukcją interpretacyjną.  To z kolei narusza podstawową zasadę racjonalności naukowej intersubiektywną sprawdzalność twierdzeń. 

Etyczny wymiar badań historycznych

W przypadku postaci historycznych, które nie mogą się już wypowiedzieć, pojawia się dodatkowy wymiar analiz – odpowiedzialność etyczna badacza/autora rozprawy naukowej czy nurtu popnaukowego. Jak zauważa Marc Bloch, historia jest nauką o ludziach w czasie, a nie o naszych wyobrażeniach o nich (Apologie pour l’histoire ou Métier d’historien, Paris 1949). Przypisywanie zatem komuś cech bez dostatecznych podstaw narusza integralność biografii, przekształca badanie w narrację oraz prowadzi do instrumentalizacji przeszłości.

Historia jako nauka wymaga nie tylko odwagi pytań, ale także pokory wobec źródeł. Tam, gdzie kończą się źródła, zaczyna się odpowiedzialność, a nie dowolność.

Tekst powstał przy wsparciu analitycznym ChatGPT (OpenAI). Ostateczna wersja i odpowiedzialność za treść – autor.

O wychowaniu w czasach aksjologicznej wichrowatości

 

Są momenty w historii Polski, w których nie rozpadają się instytucje, lecz sensy ich właściwego istnienia. Nie znikają z mapy socjalizacyjnych środowisk szkoły, rodziny ani Kościół, ale tracą one zdolność przekazywania tego, co stanowi ich odwieczną istotę. Właśnie w takim momencie znajduje się dziś polskie społeczeństwo. 

Nie jest to już tylko problem kolejnej deformy szkolnej, zanikania wartości wspólnot rodzinnych, sekularyzacji, ale jest to coś znacznie głębszego, a mianowicie kryzys struktury sumienia. 

W świetle socjologicznych badań prof. Wojciecha Świątkiewicza z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nie mamy w Polsce do czynienia z brakiem wartości humanistycznych, lecz z ich rozszczepieniem. Odsłania to znakomita monografia wybitnego socjologa - ks. prof. Janusza Mariańskiego, który dokonał metaanalizy półwiecznych dokonań naukowych śląskiego uczonego. 

Dzięki temu studium z nauk socjologicznych docieramy do trudnego do zignorowania wniosku, że młode pokolenie XXI wieku w Polsce nie tyle odrzuca wartości, ile traci poczucie ich spójności. Wieloletnie bowiem diagnozy społeczne obu socjologów dowodzą, że normy moralne przestają być zakorzenione we wspólnocie państwowej, religia przestaje być oczywistością, a staje się jedną z opcji do wyboru, zaś rodzina przestaje być przestrzenią transmisji na rzecz przekształcania się w jedną z wielu instytucji codziennego życia. 

Następstwem tych przemian jest to, co prof. W. Świątkiewicz nazywa „aksjologiczną wichrowatością”. Nie jest to publicystyczna metafora, lecz syntetyczna kategoria socjologiczna, która powstała na bazie badań empirycznych. Dotyczy ona stanu, w którym człowiek nie tyle nie uwzględnia w swoim życiu wartości, ile zatraca poczucia trwałości ich systemu, ich spójności. Na tym polega właśnie pęknięcie aksjologiczne nie tylko między pokoleniami, ale także we wnętrzu wielu osób. 

Od sumienia wspólnotowego do prywatnego

Najbardziej niepokojący jest kierunek tej zmiany. Badania socjologa pokazują wyraźnie, że z jednej strony wzrasta znaczenie własnego sumienia, ale maleje sens norm ogólnych, zwłaszcza religijnych. Dekalog, który stanowi od ponad dwóch tysięcy lat symboliczny rdzeń kultury moralnej, ulega selektywnej reinterpretacji. Młodzi kwestionują konkretne normy religijne, nawet jeśli nie odrzucają religii jako takiej. 

Wzrasta zatem rola „własnego sumienia” oderwanego od norm wspólnotowych.  Nie oznacza to zaniku moralności, ale jej prywatyzację, a wraz z nią także jej relatywizację. Sumienie przestaje być miejscem spotkania z ponadczasowymi wartościami, a staje się miejscem negocjacji z samym sobą. 

Od źródła do przekaźnika zakłóconego sygnału w życiu rodzinnym

Jeśli obecne pokolenie stanie się – a już się staje – generacją rodziców, to pojawia się pytanie fundamentalne: co będą przekazywać swoim dzieciom, skoro – jak pokazują analizy W. Świątkiewicza – sama rodzina traci funkcję uprzywilejowanego środowiska introjekcji wartości. Nie jest to już pierwsza szkoła moralności, która gwarantowałaby ciągłość kulturową, stabilny punkt odniesienia dla ludzkich zachowań. 

Rodzice, którzy sami negocjują normy, nie są w stanie przekazywać ich jako oczywistości. Wychowanie nie staje się więc przekazem, lecz sytuacyjnym eksperymentowaniem.  

Styl życia – indywidualizm i hedonizm, których przejawem są preferencje konsumpcyjne i autonomiczne wybory życiowe. Pojawia się napięcie między wolnością a trwałością więzi, w następstwie czego pojawia asię rozszczepienie postaw między „chcę” a „należy”. 

Religia staje się sektorowa i „rynkowa”, funkcjonuje jako jedna z wielu „ofert sensu”, toteż jednostka wybiera, a nie dziedziczy. W efekcie ma miejsce przejście od religii oczywistej do religii wyboru. w odniesieniu do tej kategorii widać mistrzostwo J. Mariańskiego jako interpretatora badań W. Świątkiewicza. Autor książki wyraźnie unika pojmowania sekularyzacji jako upadku religii. 

Zamiast tego proponuje ujęcie bardziej złożone, skoro zaistniała zmiana nie polega na zaniku religii, lecz na jej pluralizmie, indywidualizacji i deinstytucjonalizacji. Dlatego "Dekalog" nie znika, ale zostaje „przeorganizowany” w świadomości młodych. Religia zatem trwa w życiu także części młodych pokoleń, ale zmienia formy swojej obecności. 

Szkoła jako instytucja bez fundamentu aksjologicznego

W powyższej sytuacji rośnie oczekiwanie wobec szkoły, ale ta instytucja publiczna nie może przekazać tego, czego społeczeństwo już nie posiada. Jeśli bowiem wartości są relatywne, normy są negocjowane, autorytety są kwestionowane, to i szkoła nie wychowuje, tylko moderuje proces rozchwianej socjalizacji. Nie kształtuje osobowości młodych pokoleń, tylko wspiera je w dysonansie świata wartości deklarowanych wobec przeżywanych i realizowanych przez dorosłych. 

Szkoła już nie przekazuje stabilnych wartości, tylko dekonstruuje ich wybór w zależności od zmieniających się w resorcie edukacji politycznych formacji ideokratycznych. Problem polega zatem na tym, że wybór bez czytelnych i stałych kryteriów nie jest wolnością, lecz reprodukcją dezorientacji aksjonormatywnej. 

Edukacja w próżni aksjologicznej

Wchodzimy w epokę, w której nauczyciel nie ma już legitymizacji normatywnej, program kształcenia nie ma stabilnego fundamentu kulturowego, a wychowanie zostaje zastąpione kompetencjami społecznymi i dobrostanem jednostek pod pozorem neutralności i tolerancji. Zdumiewa próżnia aksjologiczna, skoro w Konstytucji III RP został wyraźnie określony i przyjęty przez społeczeństwo kanon wartości Polaków. 

Będąca zatem następstwem kolejnej deformy oświatowej próżnia - jak wiadomo z fizyki – nigdy nie pozostaje pusta. Wypełniają ją media, rynek, kultura popularna i algorytmy. 

Cywilizacyjny punkt krytyczny

Najostrzejsza teza, jaka wyłania się z monografii autorstwa J. Mariańskiego, choć nie jest wypowiedziana wprost, brzmi następująco: społeczeństwo może przetrwać brak jednomyślności wartości, ale nie przetrwa braku ich przekazu, który właśnie się załamuje. Ma to miejsce w RP nie dlatego, że ktoś go zakazał, ale dlatego, że kolejne pokolenie nie ma już czego przekazywać jako oczywistości. 

Wychowanie po wychowaniu?

Stajemy wobec pytania, które dotąd wydawało się abstrakcyjne: czy możliwe jest wychowanie w społeczeństwie, które traci wspólny fundament moralny?  Jeśli każde sumienie jest autonomiczne, każda norma jest negocjowalna, każda wartość jest opcjonalna, to wychowanie przestaje być wprowadzaniem w świat wartości, a staje się towarzyszeniem w ich poszukiwaniu albo unikaniu. Dochodzi zatem do fundamentalnej i nieodwracalnej zmiany. 

Nie żyjemy w czasach kryzysu wychowania, ale w czasach, w których wychowanie utraciło swój ontologiczny punkt odniesienia. Społeczeństwo, które nie wie, co przekazać własnym dzieciom, nie stoi u progu zmiany., ale zaniku własnej ciągłości kulturowej.

Warto sięgnąć po tę rozprawę, która pokazuje głębszy sens prowadzenia diagnoz społecznych bez moralizowania ich wyników. To, co szczególnie ważne a rzadkie dziś w socjologii, to fakt, że diagnoza jest aksjologicznie wrażliwa, zaś metodologicznie powściągliwa i empiryczna. Jak podkreśla autor recenzowanej tu książki, W. Świątkiewicz cechuje się „wstrzemięźliwością w wypowiadaniu sądów wartościujących”, toteż nic dziwnego, że  badacz jego dokonań zachowuje wobec nich tę samą postawę.

 

(źródło: J. Mariański, Profesor Wojciech Krzysztof Świątkiewicz. Socjolog kultury ‒ socjolog rodziny ‒ socjolog moralności ‒ socjolog religii. Wizerunek naukowo-biograficzny. Lublin, 2026, s. 5)