Uniwersytet ponad granicami. Słowo, pamięć i pedagogika serca

 

Polski Uniwersytet na Obczyźnie w Londynie, znany pod skrótem PUNO, jest uczelnią wyrosłą z doświadczenia polskiej emigracji i potrzeby zachowania niezależnego życia naukowego poza krajem. Jego tradycja sięga Uniwersytetu Polskiego za Granicą, zainaugurowanego w Paryżu 1 grudnia 1939 roku z inicjatywy uczonych, wśród których szczególną rolę odegrał historyk Oskar Halecki. Po wojnie niezależna polska uczelnia kształtowała się w Wielkiej Brytanii, a w 1952 roku otrzymała prawa akademickie dekretem Prezydenta RP na uchodźstwie. Miała umożliwiać naukę emigrantom i chronić ciągłość polskiej kultury akademickiej.

W tej historii zawiera się niezwykła odpowiedź na przemoc: można odebrać ludziom możliwość pracy we własnym kraju, ale nie sposób całkowicie odebrać im zdolności tworzenia wspólnoty wiedzy. Uniwersytet powstaje również tam, gdzie uczeni i studenci postanawiają ocalić wolność myślenia, język oraz odpowiedzialność za przekazywane dziedzictwo. PUNO przypomina, że polska nauka ma swoją historię także poza granicami Polski.

Właśnie w tej uczelni 9 października 2026 roku inauguracja roku akademickiego 2026–2027 będzie połączona z nadaniem tytułu doktora honoris causa prof. dr Ewie Lewandowskiej-Tarasiuk. Laureatka wygłosi wykład „Przeszłość jest to dziś, tylko cokolwiek dalej. Słowa Cypriana Kamila Norwida w naszych umysłach i sercach”. Laudację zatytułowaną „Ewa Lewandowska-Tarasiuk w słowach, obrazach, dźwiękach” przedstawi Regina Wasiak-Taylor, prezes Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie.

Norwidowska myśl szczególnie mocno wybrzmiewa w środowisku, którego istnienie jest świadectwem żywej obecności przeszłości. Emigracja pozostawiła po sobie instytucje, książki, relacje między ludźmi i zobowiązania podejmowane przez następne pokolenia. Dziedzictwo trwa jednak tylko wtedy, kiedy ktoś potrafi uczynić je przedmiotem rozmowy. Sama uroczysta deklaracja pamięci jeszcze nikogo nie wychowuje.

Dorobek Ewy Lewandowskiej-Tarasiuk można odczytać właśnie jako pracę nad taką rozmową. Polonistyczne wykształcenie, doktorat z pedagogiki i przygotowanie muzyczne spotykają się w jej zainteresowaniach z kulturą literacką, językiem oraz wychowawczym znaczeniem sztuki. Związana z Zakładem Wychowania Literackiego i Muzycznego Instytutu Pedagogiki APS, jest zarazem profesorem PUNO. Jej działalność obejmuje również wykłady i warsztaty literackie w Polsce i Wielkiej Brytanii.

Warto przy tej okazji przypomnieć Kulturę literacką w pracy pedagoga, Sztukę wystąpień publicznych, W teatrze prezentacji. O sztuce perswazji oraz współredagowane tomy poświęcone słowom, obrazom, dźwiękom, baśni i terapii słowem. Z tej różnorodności wyłania się ważny problem pedagogiczny: co robimy z drugim człowiekiem, kiedy do niego mówimy? Czy pomagamy mu nazwać doświadczenie, czy narzucamy gotową interpretację? Czy otwieramy przestrzeń wypowiedzi, czy ją zajmujemy?

W czasach publicznego hałasu kultura słowa staje się sprawą etyczną. Nauczyciel może swoim językiem dodawać odwagi, ale może też upokarzać. Może dostrzec w uczniu autora myśli albo przyzwyczaić go do odtwarzania cudzych formuł. Literatura i sztuka dają możliwość zatrzymania się przy tym, czego nie sposób wyrazić szkolną oceną: przy lęku, nadziei, samotności, zachwycie. Nie bez powodu E. Lewandowska-Tarasiuk była inicjatorką debaty oraz monografii wieloautorskiej na temat romantyzmu w pedagogice kultury i powszechnej edukacji. 

Szczególnie bliski jest mi także wspólnie redagowany z Ewą Lewandowską-Tarasiuk i Janem Łaszczykiem tom Pedagogika serca. Wychowanie emocjonalne w XXI wieku. Jego problematyka przypomina, że kształcenie wymaga troski o człowieka zdolnego rozumieć własne emocje i odpowiadać na przeżycia innych. Takiej odpowiedzialności nie zastąpi nawet najsprawniej opracowany system pomiaru osiągnięć.

Londyńska uroczystość będzie zatem okazją do docenienia dorobku Laureatki, a także do namysłu nad miejscem humanistyki w wychowaniu. W tytule Moja radość pisania… Strofy znad Tamizy i znad Wisły spotykają się dwa brzegi, między którymi słowo pozwala podtrzymywać więź. To piękny obraz pracy kulturowej ponad granicami.

Serdecznie gratuluję Pani dr Ewie Lewandowskiej-Tarasiuk, prof. PUNO, Dr h.c. zasłużonego wyróżnienia. W uczelni, jaką jest Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie powołanej do życia z potrzeby ocalenia nauki i kultury uhonorowana zostanie w dniu dzisiejszym osoba, której dorobek zachęca do dostrzegania wychowawczej siły słowa. Norwid będzie tego wieczoru obecny w tytule wykładu. Niech pozostanie również w sercach i umysłach uczestników tej inauguracji.

 

(źródło foto: BŚ;  tekst opracowany we współpracy z ChatGPT (OpenAI)