Pedagogika w warunkach wojny: czego nie widzimy z bezpiecznej odległości

 

                                               Motto:

„Wojna Rosji z Ukrainą jest wojną o pryncypia. Wartości nie są negocjowalne.” (Rotfeld, 2022)

Dotarł do mnie najnowszy numer miesięcznika Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy "Oświata i społeczeństwo" (2026 nr 1), w którym informuje się czytelników o funkcjonowaniu uniwersytetów kształcących kadry nauczycielskie w warunkach trwającej wojny.   

    Refleksja nad edukacją w warunkach wojny nie może zaczynać się od pytań organizacyjnych ani nawet psychologicznych. Musi rozpocząć się od rozpoznania natury samego konfliktu. Jak pisał Adam Daniel Rotfeld, wojna prowadzona przez Rosję przeciwko Ukrainie nie jest konfliktem terytorialnym ani sporem o strefy wpływów. Jest wojną o wartości, w której stawką są: suwerenność, godność, tożsamość, prawo do istnienia narodu i państwa (Rotfeld, 2022). 

Z tej perspektywy edukacja — a wraz z nią pedagogika — przestaje być sektorem polityki publicznej. Staje się obszarem oporu cywilizacyjnego, przestrzenią ochrony sensu, pamięci i przyszłości. Ukraińska pedagogika wojenna nie jest więc „pedagogiką w kryzysie”, lecz pedagogiką graniczną: funkcjonującą w sytuacji, w której zagrożone są same podstawy życia społecznego. Dla polskich pedagogów akademickich, którzy funkcjonują w warunkach pokoju, instytucjonalnej stabilności i proceduralnej normalności, niniejsza perspektywa pozostaje często niewidoczna, dlatego podejmuję się próby nazwania tej niewidzialności.

Mapa problemów badawczych ukraińskiej pedagogiki wojennej

Na podstawie analizy najnowszego wydania czasopisma Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy oraz dyskusji toczonych w warunkach wojny można wyróżnić dziesięć kluczowych pól problemowych, które konstytuują dziś ukraińską pedagogikę wojenną.

1. Edukacja jako infrastruktura przetrwania państwa. Badania koncentrują się na roli szkoły i uniwersytetu jako instytucji ciągłości państwowej: podtrzymującej język, narrację historyczną, kulturę prawną i etos obywatelski. Edukacja nie „towarzyszy” państwu, ale je współtworzy w warunkach wojny. Pytania badawcze dotyczą tego: Jak zmienia się definicja misji szkoły w warunkach egzystencjalnego zagrożenia? Jak edukacja uczestniczy w obronie suwerenności symbolicznej?

2. Bezpieczeństwo jako kategoria pedagogiczna. Szkoła w okresie wojny funkcjonuje w warunkach alarmów, ewakuacji, realnego zagrożenia życia. Bezpieczeństwo przestaje być procedurą, gdyż staje się kategorią wychowawczą, wpływającą na relacje, zaufanie i władzę. W tym zakresie uczeni dociekają:  Jak „sekuratyzacja” szkoły wpływa na autonomię ucznia i nauczyciela? Gdzie przebiega granica między ochroną a militaryzacją wychowania?

3. Trauma zbiorowa i długotrwały stres. Ukraińska pedagogika rozwija badania nad odpornością psychiczną, strategiami radzenia sobie oraz granicami adaptacji. Punkt ciężkości przesuwa się z terapii jednostkowej na odporność wspólnotową. Badacze diagnozują zatem: Jakie strategie wsparcia są skuteczne w warunkach chronicznego zagrożenia? Jak nie normalizować traumy w imię „funkcjonowania systemu”?

4. Syndrom burn out u nauczycieli a pedagogika podtrzymywania sensu. Nauczyciel w Ukrainie jest jednocześnie edukatorem, opiekunem emocjonalnym, często wolontariuszem i uczestnikiem mobilizacji społecznej. Badania naukowe dotyczą zatem wypalenia egzystencjalnego, a nie tylko zawodowego.

5. Kultura i sztuka jako narzędzia oporu pedagogicznego. Sztuka, rytuały, poezja, muzyka i wspólne wydarzenia pełnią funkcję regeneracyjną i tożsamościową. Rozwija się zatem pedagogika sensu życia, egzystencjalna, a nie tylko skoncentrowana na wychowaniu estetycznym. Akurat w Ukrainie nauka i sztuka od wieków stanowią silny fundament narodu.  

6. Edukacja tożsamościowa i pamięć wojenna. Szkoła staje się przestrzenią pracy z pamięcią, żałobą i narracją historyczną. Liberalna neutralność aksjologiczna zostaje wzmocniona, a bywa że i zastąpiona wychowaniem w odpowiedzialności społeczno-moralnej.

7. Inkluzja w warunkach skrajnych. Wojna redefiniuje pojęcie „specjalnych potrzeb edukacyjnych”, które obejmuje uchodźców wewnętrznych, dzieci osierocone, osoby po traumach.

8. Wczesna edukacja w cieniu wojny. Szczególne znaczenie zyskują badania nad rozwojem małych dzieci w warunkach alarmów, niepewności i braku stabilnych rytmów życia.

9. Edukacja zawodowa i etos użyteczności. Szkoły zawodowe pełnią funkcję zaplecza społecznego i technicznego. Kształcenie splata się z realnym działaniem na rzecz wspólnoty.

10. Migracja, edukacja transnarodowa i „zwrotny kapitał ludzki”. Pedagogika bada transfer kompetencji, wartości i doświadczeń między Ukrainą a diasporą wojenną.

          Narodowa Akademia Nauk Pedagogicznych Ukrainy skierowała do polskich uczonych potrzebę prowadzenia badań porównawczych, które miałyby obejmować pięć  problemów badawczych: 

1) Pedagogika bezpieczeństwa. Porównanie polskiej „kultury procedur” i ukraińskiej „kultury zagrożenia” w szkołach; 

2) Wypalenie nauczycieli. Zestawienie wypalenia systemowego nauczycieli w Polsce vs wypalenie egzystencjalne nauczycieli w Ukrainie; 

3) Edukacja tożsamościowa. Neutralność vs odpowiedzialność w nauczaniu historii i obywatelskości; 

4) Wczesne dzieciństwo. Rozwój emocjonalny dzieci w warunkach stabilności vs dzieci socjalizowane w warunkach permanentnego stresu;  

5) Migracje edukacyjne. Trajektorie ukraińskich uczniów i nauczycieli w Polsce: adaptacja, powrót, utrata.

Solidarność polskich uczonych z Ukrainą nie ogranicza się do gestów symbolicznych, do wsparcia materialnego, charytatywnego, a tym bardziej do poprzestania na deklaracji politycznych. Prowadzona jest w płaszczyźnie solidarności naukowej, uznania, że wiedza tworzona w warunkach wojny nie jest „lokalna” ani „czasowa”, lecz fundamentalna dla przyszłości także europejskiej pedagogiki. 

Ukraińska pedagogika wojenna nie pyta, jak poprawić system, ale jak ocalić człowieka, wspólnotę i sens edukacji. To jest pytanie, którego — z bezpiecznej odległości — nie wszyscy usłyszą, a pozyskanie odpowiedzi na nie wymaga kontynuacji partnerskiej współpracy.

Слава Героям! Слава Україні!

źródło: A. Rotfeld, Esej oparty na tezach wykładu zamykającego XI edycję Kongresu „Bezpieczeństwo i Solidarność”, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, 7 października 2022 r.