Nastolatek między szkołą a ekranem w świetle studenckich badań do prac magisterskich

 

Tylko dwóch studentów z mojego seminarium magisterskiego było zainteresowanych badaniami problemów nastolatków w sytuacjach szkolnych i pozaszkolnych. Ich prace magisterskie tworzą interesującą mikrofotografię współczesnej adolescencji. Nie są to badania wielkoskalowe, ale punktowe rozpoznania prowadzone przez studentów dociekających problemów bliskich niemal własnemu pokoleniu. 

Właśnie dlatego ich ton jest inny niż w pracach dotyczących dziecka w wieku wczesnej edukacji. Tu nie chodzi już o pierwsze wejście w świat instytucji, zabawy, liter, ruchu czy adaptacji, lecz o dramatycznie intensywne pytania: kim jestem, komu mogę zaufać, kto mnie uznaje, kto mnie ocenia, kto mnie kształtuje i przed kim muszę ukrywać część siebie.

Pierwsza z prac pokazuje szkołę jako miejsce, które dla części nastolatków nie jest przestrzenią bezpieczeństwa, lecz przestrzenią ryzyka. W doświadczeniach uczniów LGBT+ szkoła jawi się nie tylko jako instytucja nauczania, ale jako środowisko codziennych konfliktów społecznych. Tożsamość, która w okresie dorastania dopiero się krystalizuje, zostaje wystawiona na ocenę rówieśników, nauczycieli, norm szkolnych, języka żartu, milczenia lub wykluczenia. 

Autor pracy magisterskiej zwraca uwagę na klimat szkoły, przemoc werbalną, mikroagresje, brak reakcji dorosłych, unieważnianie tożsamości, konieczność kamuflażu oraz strategie przetrwania uczniów nieheteronormatywnych i transpłciowych. Szczególnie mocno wybrzmiewa tu doświadczenie samotności — nie jako zwykłej młodzieńczej melancholii, lecz jako efektu funkcjonowania w środowisku, w którym własna tożsamość może stać się powodem lęku, wstydu lub zagrożenia.

Druga praca magisterska przenosi nas w przestrzeń cyfrowej socjalizacji. Influencerzy zostają w niej przedstawieni jako nowi, nieformalni uczestnicy procesu wychowania młodzieży. Nie zastępują wprost rodziny ani szkoły, ale współtworzą codzienny pejzaż odniesień, aspiracji, porównań i pragnień. 

Młodzież wprawdzie deklaruje dystans wobec influenserów, lecz równocześnie pozostaje podatna na ich wpływ — szczególnie w obszarze wyborów konsumenckich, stylu życia, wyglądu, autentyczności i poszukiwania inspiracji. Autorzy internetowi nie są więc tylko dostarczycielami rozrywki, gdyż stają się elementem socjalizacji wtórnej: podsuwają język (najczęściej wulgarny), gesty, wzorce sukcesu, obrazy ciała, modele popularności i sposoby bycia widzialnym dla innych.

Obie prace moich magistrantów łączy problem tożsamości. W pierwszej z prac tożsamość jest zagrożona przez społeczną normatywność szkoły; w drugiej — wystawiona na presję cyfrowych wzorców i porównań. Nastolatek z tych badań nie jest biernym odbiorcą wpływów, ale nie jest też w pełni autonomicznym podmiotem, który swobodnie wybiera siebie. Jest raczej kimś, kto stale negocjuje swoje „ja” między rodziną, rówieśnikami, szkołą, internetem, autorytetami i antyautorytetami, także nauczycielskimi. W tym sensie adolescencja jawi się jako okres szczególnie podatny na zranienie, ale także na poszukiwanie alternatywnych źródeł wsparcia.

W pracy o uczniach LGBT+ ważną rolę odgrywa doświadczenie braku instytucjonalnej ochrony. Uczeń musi samodzielnie szukać strategii radzenia sobie: ukrywania tożsamości, unikania określonych miejsc, izolacji, absencji, budowania małych sieci wsparcia, korzystania z internetu lub pomocy pozaszkolnej. 

Szkoła, która powinna być przestrzenią rozwoju, może stać się przestrzenią wymuszonej ostrożności. Szczególnie niepokojące są konsekwencje psychiczne: lęk, wyobcowanie, obniżenie samooceny, stany depresyjne, poczucie bycia niechcianym. To nie są już jedynie problemy „klimatu szkoły”, lecz kwestie zdrowia, bezpieczeństwa i godności dorastających ludzi.

W pracy magisterskiej o influencerach ważny jest natomiast paradoks pozornej wolności. Młodzież korzysta z mediów społecznościowych dobrowolnie, ale sama struktura platform tworzy środowisko silnych porównań, autoprezentacji i nieustannego odnoszenia się do cudzych obrazów życia. Influencer bywa inspiracją, źródłem wiedzy, motywacji lub rozrywki, ale może też wzmacniać presję wyglądu, konsumpcji i sukcesu. 

Badani dostrzegają zagrożenia, co świadczy o pewnym poziomie krytycznej świadomości, ale sama świadomość nie znosi podatności na wpływ. Studentka trafnie pokazuje więc, że wpływ influencerów często nie jest bezpośrednim nakazem, lecz subtelnym modelem pożądania: „tak można wyglądać”, „tak można żyć”, „to warto mieć”, „tak warto się pokazać”.

Zestawienie tych dwóch prac ujawnia, że współczesny nastolatek funkcjonuje między dwiema przestrzeniami widzialności. W szkole może być zbyt widzialny, gdy jego odmienność zostaje zauważona, nazwana, wyśmiana lub napiętnowana. W internecie może pragnąć widzialności, bo to ona daje poczucie uczestnictwa, wpływu i uznania. Szkoła może wymuszać ukrywanie się, a media społecznościowe — wymuszać jawność orientacji. Obie przestrzenie mogą zatem działać opresyjnie, jeśli nie towarzyszy im mądra pedagogiczna obecność dorosłych.

W rozprawach moich studentów mikrofotografia adolescencji nie jest więc jedynie biologicznym etapem dorastania. Jest procesem społecznego sprawdzania, czy młody człowiek ma prawo być sobą. Jedni uczniowie testują swoją tożsamość wobec norm płciowych, seksualnych i szkolnych. Inni konfrontują się z cyfrowymi wzorcami atrakcyjności, sukcesu i stylu życia. 

W obu przypadkach pytanie o wychowanie nie brzmi już tylko: czego młodzież się uczy? ale raczej: w jakich warunkach młodzież kreuje siebie i kto ponosi odpowiedzialność za te warunki?

Najważniejszy wniosek przekrojowy jest następujący: studenci badający problemy nastolatków dostrzegają, że współczesne dorastanie jest silnie nasycone napięciem między potrzebą uznania a lękiem przed oceną. Cieszy mnie ich wrażliwość, empatia i chęć poznania naukowymi metodami tego, czego sami doświadczali jako świadkowie niepożądanych zjawisk.

Szkoła, rodzina, rówieśnicy i media społecznościowe tworzą gęstą sieć oddziaływań, w której młody człowiek szuka potwierdzenia własnej wartości. Jeśli go nie znajduje, sięga po strategie obronne: ukrywanie, dystans, izolację, ucieczkę w internet, podporządkowanie się wzorcom albo opór. Jeśli znajduje choćby małą wspólnotę wsparcia, może odzyskać poczucie sprawczości.

Obie prace są zatem czymś więcej niż skromnymi badaniami dyplomowymi. Są zapisem pokoleniowej wrażliwości na dwa obszary, które tradycyjna pedagogika długo traktowała z ostrożnością: tożsamość i cyfrową socjalizację. Pokazują, że dzisiejsza pedagogika młodzieży musi umieć rozmawiać zarówno o dyskryminacji i bezpieczeństwie psychicznym, jak i o influencerach, algorytmach, autentyczności, ciele, konsumpcji oraz potrzebie bycia widzianym. Bez tego szkoła będzie coraz częściej miejscem spóźnionej reakcji, a nie mądrego towarzyszenia dorastaniu.