Dygitalizacja, digitalizacja i transformacja cyfrowa w szkolnictwie wyższym

 

Dziś publikuję przesłaną mi z prośbą o umieszczenie w blogu recenzję książki, której jakiś czas temu także poświęciłem uwagę. To monografia Andrzeja Paradysza zatytułowana „TRANSFORMACJA CYFROWA SZKOLNICTWA WYŻSZEGO W KONTEKŚCIE ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU. ZARYS PROBLEMATYKI”, która została wydana w 2025 r. w Poznaniu przez Wydawnictwo Naukowe  FNCE. Autorem poniższej recenzji jest prof. dr hab. Tadeusz Wawak z Uniwersytetu Jagiellońskiego, wybitny ekspert w zakresie badań szkolnictwa wyższego:

"W opiniowanej pracy Andrzej Paradysz przedstawił zarys szkolnictwa wyższego w Polsce na tle globalnych przemian oraz ewolucję uczelni w dobie cyfryzacji, (de)globalizacji oraz rosnącej roli wiedzy jako kluczowego zasobu rozwoju. Szczególną uwagę zwrócił na bardzo ważną rolę jaką pełni obecnie w szkolnictwie wyższym cyfryzacja (dygitalizacja, digitalizacja) i rodząca się transformacja cyfrowa, skierowana do studentów, wszystkich pracowników szkół wyższych, której znaczenie w rozwoju uczelni będzie szybko wzrastać, zwłaszcza w obszarze badań naukowych, procesu dydaktycznego i zarządzania. Zdaniem Autora transformacja cyfrowa pojawiająca się w szkolnictwie wyższym doskonale wpisuje się w koncepcje zrównoważonego rozwoju uniwersytetu. Jednocześnie może sprawnie dokonać się za sprawą możliwości, które generuje postępująca czwarta rewolucja przemysłowa, której symbolem jest Sztuczna Inteligencja i Internet Rzeczy. 

W związku z niepohamowanym  rozwojem koncepcji Przemysłu 4.0. pojawiły się nowe zawody a zarazem  zmianie ulegają wymogi stawiane obecnie dotychczasowym zawodom. Pojawia się przed MNiSW zadanie szybkiego i skutecznego zreformowania modelu kształcenia na poziomie wyższym i edukacji niższego szczebla, które  powinno odpowiadać wyzwaniom Przemysłu 4.0. stawiającego na interdyscyplinarne, międzywydziałowe, uniwersyteckie podejście, będące połączeniem wiedzy i umiejętności z kilku dyscyplin wiedzy i nauki. 

Reforma nauki i szkolnictwa wyższego Dr.  J. Gowina z 2018 r., polegająca na tworzeniu wąskich, głęboko wyspecjalizowanych kierunków studiów idzie w przeciwstawnym kierunku. Czas zawrócić z tej błędnej drogi, ponieważ obecny model kształcenia w ramach uczelni preferuje wąskie specjalizacje nazwane kierunkami, które są niedostosowane do wyzwań jakie niesie  ze sobą Przemysł 4.0. i rozpocząć poprawną budowę Uniwersytetu 4.0. 

Na szczególną uwagę zasługują przedstawione przez Autora uwarunkowania zewnętrzne Przemysłu 4.0., który jest nowym paradygmatem działalności organizacji  (w tym uczelni), opartym na cyfrowym łańcuchu wartości. Zapewnia on lepszą komunikację  pomiędzy rozmaitymi interesariuszami, co prowadzi do rewolucyjnych przemian społecznych, ekonomicznych, ekologicznych i politycznych. Jednocześnie sprzyja rozwojowi automatyzacji, cyfryzacji, optymalizacji i ekonomizacji wielu obszarów działalności człowieka. 

W oparciu o obszerną cytowaną literaturę Autor wyciągnął słuszny wniosek, że szkolnictwo wyższe w Polsce, będące pod presją przeobrażeń  technologicznych, ekonomicznych i kulturowych jest zmuszane do ciągłego przeobrażania się i dostosowania do wymagającego otoczenia krajowego i zagranicznego. Dania już w 2007 r. wdrożyła ICT w obszarze szkolnictwa wyższego, począwszy od cyfryzacji administracji, w oparciu o umowy pomiędzy państwem a uniwersytetami, dotyczącymi cyfryzacji instytucji szkolnictwa wyższego. Natomiast w Polsce dopiero w 2019 r. Rada do spraw Certyfikacji zwróciła uwagę na konieczność całościowej transformacji cyfrowej systemu edukacji i szkolnictwa wyższego oraz postulowała wdrożenie rządowego programu transformacji systemu kształcenia, obejmującego także uczelnie. 

W oparciu o przestudiowane liczne opracowania badaczy Autor stwierdził, że uczelnie powinny przeprowadzić transformację technologiczną jednocześnie ze zmianą kulturową  w kierunku kultury cyfrowej, pamiętając  o tym, że wdrażana strategia transformacji cyfrowej nie tylko powinna modyfikować modele edukacyjne, ale także redefiniować potrzeby i oczekiwania studentów  w zglobalizowanym świecie edukacyjnym. Tymczasem w szkolnictwie wyższym pojawiają się liczne przeszkody zrównoważonej transformacji cyfrowej uczelni, do których zaliczył: hierarchiczne struktury organizacyjne, brak koncentracji na szybko zmieniających się potrzebach studentów, brak odpowiedniej, poprawnie realizowanej strategii oraz nieodpowiednia kultura organizacyjna, która nie jest otwarta na: przestrzeń, innowacje, zmiany oraz wewnętrznie. 

Autor zauważył, że w kontekście zrównoważonej transformacji cyfrowej  w szkolnictwie wyższym najważniejsza staje się komunikacja  i współpraca między wszystkimi interesariuszami powiązanymi z uczelniami oraz realizacja potrzeb rozwojowych studentów, którzy podejmując prace zarobkowe, będą częściej domagać się  hybrydowego lub „całkowicie cyfrowego” modelu dokształcenia. Dlatego też uczelnie muszą opanować 15 elementów składających się na transformację cyfrową oraz skuteczną, dojrzałą kulturę cyfrową (s.199-202). 

Zadania stojące przed szkolnictwem wyższym są ogromne, a zaległości  przedstawione w ocenianym opracowaniu wymagają od MNiSW oraz uczelni szybkiego podjęcia skutecznych działań. Od 21.12.2020 r. nakładane były na Polskę wysokie kary przez Komisje Europejską z tytułu nie przeprowadzenia transpozycji w obowiązującym terminie dwóch lat do prawa polskiego dyrektywy (UE) 2018/1972 ustanawiającej Europejski Kodeks Łączności Elektronicznej (która weszła w życie 20 grudnia 2018 r.) Przepisami wdrażającymi w Polsce  ten europejski kodeks była uchwalona ustawa z dnia 12 lipca 2024 r. Prawo komunikacji elektronicznej i związana z nią ustawa – Przepisy wprowadzające ustawę, które weszły w życie 10 listopada 2024 roku i zastąpiły obowiązujące wcześniej Prawo telekomunikacyjne. Wprowadzone prawo komunikacji elektronicznej, zdaniem Autora było powszechnie krytykowane; a moim zdaniem nie wdrażało w sposób zadawalający dyrektywę (UE) 2018/1972 w Polsce.

Międzynarodowe Stowarzyszenie Uniwersytetów w 2022 r. przygotowało strategię rozwoju certyfikacji dla instytucji szkolnictwa wyższego, która koncentrowała się na wspieraniu budowy infrastruktury cyfrowej, rozwijaniu kompetencji cyfrowych oraz promowaniu innowacji  w edukacji i badaniach naukowych. W Polsce, jak dowodził Autor, ograniczono się do przyjęcia w lutym 2023 r. skromnego Programu Rozwoju Kompetencji Cyfrowych 2023-2030, który ma się skupić na tworzeniu stabilnego systemu edukacji i szkoleń. 

Łączne wydatki na realizacje tego programu wyniosą „zawrotną kwotę” 234 mln. zł. na osiem lat, czyli niecałe 30 mln rocznie. Cyfryzacja usług publicznych obecnie finansowana jest przez fundusz FERC, który dysponuje budżetem 11, 4 mld zł. A cyfryzacja uczelni jest tylko jednym z wielu obszarów tematycznych programu. Autor słusznie stwierdził, że rządowe działania są nie wystarczające.  Środki finansowe przeznaczone na ten cel były i są znikome.  

Przeprowadzenie transformacji cyfrowej szkolnictwa wyższego w Polsce wymaga olbrzymich nakładów finansowych, którymi nie dysponujemy. Jednocześnie musimy przeprowadzić transformację cyfrową edukacji w ramach wymagań jakie niesie Przemysł 4.0. i Uniwersytet 4.0, co znacznie zwiększa koszt społeczny. Zdaniem Autora (s. 152) równocześnie musimy pamiętać o tym co stwierdzili Autorzy rządowego Programu Rozwoju Kompetencji Cyfrowych w roku 2023, że „Niski poziom kompetencji cyfrowych polskiego społeczeństwa może odbić się negatywnie na skali  i tempie transformacji cyfrowej i wzroście gospodarczym jak również mniejszym komforcie życia obywateli.” 

Z kolei w raporcie OECD wyróżniono w 2022 r. cztery obszary fokusowe w celu poprawy jakości nauczania  i uczenia się cyfrowego: pedagogika cyfrowa, wsparcie dla wykładowców, wsparcie dla studentów ora sprzężenie  zwrotne i monitorowanie wydajności (s.248). Podzielam pogląd Autora, że nadal nie ma w wielu uczelniach w Polsce systemu zarządzania wiedzą i informacją ponieważ brakuje u nich zrozumienia takiego systemu. W części uczelni wprowadza się systemy, metody i koncepcje w zarządzaniu informacją zaciągnięte z przedsiębiorstw (s.133-134).  

Nie ulega wątpliwości, że szkolnictwo wyższe w Polsce trawi wielowymiarowy kryzys, którego źródła sięgają nauczania początkowego w szkolnictwie podstawowym, którego nie rozwiążą powierzchowne i pozorowane reformy, motywowane często partykularną podbudową ideologiczną i polityczną, oddziaływującą negatywnie na  jakość: prowadzonych badań naukowych, kształcenia i jakość zarządzania w szkolnictwie wyższym na szczeblu ministerstwa właściwego dla nauki i szkolnictwa wyższego oraz uczelni publicznych i niepublicznych. 

W pełni podzielam pogląd Autora udowodniony w rozdziale drugim, że wszystkie reformy szkolnictwa wyższego w Polsce po 1989 roku, które negatywnie oceniałem z różnych powodów, były nieudane i nie przyniosły zamierzonych następstw i korzyści. Jednocześnie nie uwzględniały nawet potrzeby certyfikacji edukacji i szkolnictwa wyższego. Rozpoczęte w 2025 r. prace nad kolejna reformą nauki i szkolnictwa wyższego także nie uwzględniają konieczności transformacji cyfrowej w tym resorcie i oczywiście nie rokują nadziei na oczekiwane efekty i pozytywną ocenę.

 Oceniana książka autorstwa Andrzeja Paradysza jest obszernym, pionierskim opracowaniem naukowo-popularnym, obejmującym w szerokim zakresie rodzącą się transformację cyfrową szkolnictwa wyższego sporządzonym na podstawie bardzo dobrze dobranych pozycji obszernej literatury ujętej w spisie: bibliografia (300) i netografia (87). Napisana jest przejrzystym, poprawnym, zrozumiałym i niehermetycznym językiem. Dostarcza bardzo ważnych i potrzebnych informacji dotyczących rodzącej się transformacji cyfrowej uczelni w ramach rewolucji Przemysł 4.0 i Uniwersytet 4.0., wymagającej sformułowania nowych zasad i wymogów stawianych zatrudnionym, przełożonym i podwładnym oraz wzrostu kompetencji menadżerskiej kadry w polskiej gospodarce. Te kwestie są przedmiotem zainteresowania Autora ocenianej książki. Opracowanie to jest kierowane do osób, które są zainteresowane poszerzeniem swojej wiedzy w zakresie transformacji cyfrowej.

 

Słownik:

Dygitalizacja (ang. Digitization) – to pierwszy krok polegający na przekształceniu informacji analogowej w formę cyfrową. Digitalizacja (ang. Digitalization) – na tym etapie wykorzystuje się technologie cyfrowe do usprawnienia istniejących procesów. Transformacja cyfrowa (ang. Digital Transformation) – to najgłębszy poziom zmiany, która obejmuje przemyślenie strategii, modeli biznesowych i kultury organizacyjnej dzięki technologiom cyfrowym".