"Łaska późnych narodzin"

 

    

Książka Jürgena Habermasa, Miało być trochę lepiej... (Es musste etwas besser werden…: Gespräche mit Stefan Müller-Doohm und Roman Yos, 2024) ukazała się w bieżącym roku w przekładzie filozofa Bogdana Barana.  Trudno zatem o rodzimą jej recepcję, ale zapewne do niej dojdzie. 

Przeczytałem ją z wielka satysfakcją, toteż  dzielę się na gorąco opinią, biorąc pod uwagę najpierw opublikowane na stronie "Habermas Forum" recenzje i omówienia 'wywiadu-rzeki", które zostały wydane zarówno w czasopismach naukowych, jak i mediach:  

• Michael Hofmann (recenzja Politische Vierteljahresschrift),  
• Oliver J. Wiertz (omówienie w Zeitschrift für Theologie und Philosophie),  
• Wolfgang Kowalsky (recenzja w Perspektiven. Zeitschrift für Gesellschaftsanalyse und Reformpolitik),  
• Louis-Florentino Kapp  (Zeitschrift für philosophische Literatur),  
• Wolfgang Hellmich –  (Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie),  
  
• Reinhard Mehring – (Philosophischer Literaturanzeiger) 

oraz  szereg krótszych omówień i komentarzy w mediach i na blogach: 

• Stephan Wolting – Literaturkritik.de 
• Jörg Phil Friedrich – Der Freitag 
• Ferdinand Knauß – Cicero 
• Peter Niesen – Soziopolis 
• Christian Geyer – Frankfurter Allgemeine Zeitung 
• i inni autorzy w dziennikach takich jak Neue Zürcher Zeitung, Berliner Morgenpost, Mannheimer Morgen, Rheinische Post, SWR Kultur itd.

Recenzje niemieckiego wydania z 2024 roku nie są ani jednoznacznie pozytywne ani tez negatywne, a raczej stanowią krytyczne i analityczne refleksje nad stanem myśli Habermasa w zaawansowanym wieku (ma ok. 97 lat). Czytelników interesował sposób, w jaki interpretuje on własne dokonania w nauce, znaczenie jego filozofii krytycznej i teorii komunikacyjnej oraz elementy intelektualnej biografii i perspektyw, jakie Habermas udostępnił z własnej kariery. Recenzje w czasopismach naukowych często analizują jego myślenie z perspektywy teorii politycznej, filozofii społeczeństwa i etyki, a komentarze publicystyczne poruszają kwestie związane z aktualnością jego refleksji społecznej i politycznej. 

Zainteresowała mnie prymarna recepcja tej książki, bo rozmowa z J. Habermasem jest rzeczywiście fascynująca. Rekonstruowałem jego teorię krytyczną dla współczesnej myśli pedagogicznej, stąd byłem ciekaw, co nowego wnosi wypowiedź tak znakomitego socjologa i filozofa polityki do współczesnego odbioru jego teorii komunikacji (zob. B. Śliwerski, Współczesne teorie i nurty wychowania, Kraków 1998).  Okazuje się, że w opinii głównie akademickich czytelników publikacji z 2024 roku powraca kilka wyraźnych osi interpretacyjnych, które czynią rozmowę z Jürgenem Habermasem czymś więcej niż tylko autobiograficznym wywiadem-rzeką. Lektura "Es musste etwas besser werden…" jest traktowana raczej jako późna autointerpretacja projektu filozoficznego, niż jako sentymentalne wspomnienia.

Czytelnicy oryginalnej wersji wydania zwracają uwagę, że J. Habermas nie przyjmuje pozycji mędrca dokonującego bilansu życia w duchu zamknięcia. Raczej rekonstruuje własną drogę problemową, nie „biograficzną”, podkreśla ciągłość projektu, mimo korekt i przesunięć akcentów i pokazuje filozofię jako proces permanentnej korekty. Dla wielu recenzentów wywiad jest świadectwem niezwykłej intelektualnej dyscypliny filozofa do późnej starości. Rozmowa jest odbierana jako przykład etyki argumentacji w praktyce, bowiem cechuje ją spokojna narracja, unikanie aforyzmów i „efektownych tez” oraz konsekwentne dopowiadanie kontekstów własnego rozwoju naukowego.

Często podkreśla się, że zapis rozmowy ujawnia, gdzie Habermas widzi niedopowiedzenia własnej teorii, jak dziś interpretuje napięcie między idealnymi warunkami dyskursu a realną polityką oraz dlaczego nadal broni normatywnego jądra projektu, mimo erozji sfery publicznej. postrzega się to jako filozofię w trybie samokrytycznym, która jest rzadką cechą wśród autorów światowej rangi. Wielu komentatorów zauważa zmianę tonu, w świetle której uczonego cechuje mniej wiary w automatyczny postęp racjonalności, więcej świadomości kruchości instytucji demokratycznych, brak katastrofizmu, ale też łatwego optymizmu. Pojawia się określenie, że jest to nadzieja proceduralna, oparta nie na obietnicach historii, lecz na ciągłym podtrzymywaniu warunków dialogu.

Podkreśla się w powyższych recenzjach, że Habermas nadal myśli o Europie jako przestrzeni konstytucjonalizmu ponadnarodowego, widzi kryzys przede wszystkim jako kryzys solidarności, nie tylko gospodarki, a odrzuca zarówno nacjonalistyczny regres, jak i technokratyczny federalizm. Dla wielu jest to jedno z najmocniejszych politycznych przesłań najnowszego wywiadu z nim.

Duże zainteresowanie budzi sposób, w jaki Habermas mówi o „postsekularnym” uczeniu się między wiarą i rozumem, jak broni autonomii filozofii, ale bez agresywnego sekularyzmu, traktując religię jako zasób semantyczny, a nie jako konkurencję poznawczą. Dostrzega się tym dojrzałą wersję dialogu światopoglądowego, która jest pozbawiona triumfalizmu, nie rozmywa różnic, ale też ich nie demonizuje.  

Z powyższego punktu widzenia książka nie przynosi „rewelacji”, ale może właśnie dlatego jest tak ważna. Jej znaczenie polega na porządkowaniu sensu pracy naukowej przez wybitnego uczonego, a nie na kreowaniu nowości. Akademiccy czytelnicy postrzegają Es musste etwas besser werden… jako późną autointerpretację projektu nowoczesności opartego na rozumie komunikacyjnym, która została poprowadzona z niezwykłą konsekwencją, pokorą i świadomością ograniczeń prowadzących wywiad i ich interlokutora.

W świetle najczęściej powtarzanej opinii, książka stanowi autoryzowaną autointerpretację sensu wkładu w rozwój przełomowej filozofii krytycznej J. Habermasa, który w toku rozmowy nie przedstawia historii życia, lecz historię i powody odkrywania przez niego  problemów naukowych. Rekonstruuje w tym kontekście własne motywacje poznawcze, a zarazem pokazuje ciągłość własnych dociekań, mimo zmiennych kontekstów. 

Osobiście widzę w "Miało być trochę lepiej..." (2026) nie tyle triumf filozofii krytycznej, ani też zmierzch tego nurtu w naukach społecznych i humanistycznych, lecz świadectwo długiego trwania racjonalności w nieprzyjaznym dla niej świecie. Wydaje mi się, że projekt wydania rozmowy z Habermasem od początku wyrastał z doświadczenia moralnego wstrząsu w związku z toczącą się wojną w Ukrainie, a nie tylko z akademickiej ciekawości. Pierwszy rozdział pt. "Początki naukowej biografii" otwiera skierowany do młodego pokolenia w 1949 roku przez kanclerza Niemiec Helmuta Kohla pogląd, że cechowała je "łaska późnych narodzin" (s.7). 

Dramatyczne skutki wojny przeciwko narodowi ukraińskiemu wywołują u Habermasa zadowolenie z solidarnego wsparcia tego kraju w walce z rosyjskim najeźdźcą. W niemieckim kontekście „łaska późnych narodzin” oznacza możliwość dorastania po klęsce własnego państwa, po ujawnieniu własnych zbrodni, po zerwaniu z własnym reżimem. Jest to doświadczenie trudne, ale strukturalnie jasne: zło było „nasze”, klęska była „nasza”, odpowiedzialność była „nasza”.

Zapytany o ocenę obecnej sytuacji politycznej na świecie, stwierdził: "Oczywiście Zachód jest z dobrych powodów zdeterminowany zapewnić Ukrainie pieniądze, logistykę i broń przeciwko zbrodniczej rosyjskiej inwazji naruszającej prawo międzynarodowe, aby trwale zabezpieczyć jej istnienie jako państwa. Nie krytykuję prawnie dozwolonego i politycznie niezbędnego wsparcia dla tego narodu. który niejako "z opóźnieniem" wyrasta na naszych oczach, ale krótkowzroczność Zachodu pozbawionego koncepcji - brak jakiejkolwiek własnej inicjatywy podjętej na czas  w obliczu barbarzyństwa  wojny, za której trwanie bez perspektywy końca Zachód jest częściowo odpowiedzialny" (s.99).   

Rozmowa z J. Habermasem jest także świadectwem formowania się wrażliwości moralnej ówczesnego młodzieńca w cieniu zła, a dopiero potem historią jego kariery naukowej. Filozofowi nie chodzi o to tylko, że „miało być trochę lepiej”, ale o to, że nie wolno przestać próbować, by było lepiej. 

Odnosząc tę myśl do pokolenia, które przyszło ma świat po politycznym podziale tego kraju na strefę zachodnio-i wschodnioeuropejską Habermas potwierdza, że także jest jednym z tych, którzy zostali obdarzeni ową łaską. Pokoleniowa niewinność jest tu rozumiana nie jako moralna wyższość, lecz jako brak osobistego uwikłania w zbrodnię, toteż warto wydobyć także ten fenomen książki. Jest to zarazem wywiad o genealogii wrażliwości, o tym, jak z „łaski późnych narodzin” może wyrosnąć nie samozadowolenie, lecz zobowiązanie. 

Filozofia Habermasa rodzi się tu z ulgi połączonej z niepokojem, ulgi, bo „nie uczestniczył”, a niepokojem, bo „rozpoczynał studia w czasach "pozornej normalności”. Właśnie ten motyw, nie często akcentowany w recenzjach, stanowi jedną z najmocniejszych nici rozmowy. Uczony opisuje, jak młode pokolenie mogło szybciej niż starsi zobaczyć pęknięcie między codziennością a prawdą, między porządkiem instytucjonalnym a moralną otchłanią. 

W polskim doświadczeniu sytuacja jest inna, gdyż w naszym kraju nie było jednej klęski, nie było jednego końca, nie było jednego momentu oczyszczenia. Była ciągłość przemocy w zmiennych kostiumach (zabory, II wojna światowa, sowietyzacja w PRL). Dlatego odczytałem wywiad z Habermasem nie tylko jako z filozofem pokolenia powojennego, lecz także jako przedstawiciela kultury, która mogła nazwać własną winę, podczas gdy Polska musiała jednocześnie znosić cudzą winę i cudzą władzę.

Być może dlatego inaczej odczytuję niniejsza książkę. Polacy doświadczyli czasów dwóch totalitaryzmów, co oznacza w istocie, że łaska późnych narodzin nigdy nie była czysta. Jeśli nawet nie uczestniczyli w zbrodniach, to żyli w systemach, które karały za prawdę, nagradzały za lojalność i systemowo deformowały biografie. 

Nie chodzi już tylko o to, czy odchodzące moje pokolenie czy generacja moich mistrzów będzie rozliczana z cudzych win, ale czy w ogóle będziemy w stanie rozpoznać, że normalność bywa fałszywa. Habermas mówi o „otchłani pozornej normalności” III Rzeszy. Polski czytelnik dostrzeże otchłań podwójną: najpierw normalność okupacyjną, potem normalność socjalistyczną, a dziś — być może — normalność demokratycznie fasadową. 

Można zatem pogląd Kohla odnieść nie tylko do tych generacji, które nie uczestniczyły w armii hitlerowskiego najeźdźcy, ale także do dzieci przedstawicieli władz i służb represji wobec obywateli w państwach totalitarnych. Rozszerzając powyższą intuicję do czasów aktualnych, można dociekać - Czy młodzież A.D. 2026 również żyje w przestrzeni „pozornej normalności”, której sens zostanie dopiero nazwany przez jej dzieci?

Dzisiejsze pokolenie Z może cieszyć się, że przyszło na świat w wolnej Rzeczpospolitej od minionego reżimu radzieckiego, od socjalistycznego ubóstwa i deprywacji potrzeb ludzkich, bo nie może być obciążane jakąkolwiek winą za Zło-byt minionego ustroju. Ci, którzy wkraczali po 1989 roku do polityki, obejmowali kluczowe w państwie stanowiska, funkcje kierownicze w różnych dziedzinach życia publicznego, mogli być weryfikowani przez służby specjalne, później przez składanie oświadczenia w Instytucie Pamięci Narodowej o współpracy ze służbami poprzedniego reżimu, gdyż nie doświadczyli owego aktu łaski późnych narodzin.

Jeśli sami byli proreżimowo "czyści”, to w ramach walki politycznej o władzę, by można było ich wyeliminować z zajmowanych stanowisk lub ubiegania się o nie w III RP, sięga się nadal do życiorysów ich rodziców a nawet kolejnych pokoleń. Czyżby każda generacja musiała gromadzić dowody na swoją poprawność polityczną?

 Zostawiam to pytanie na marginesie, gdyż też mogę powiedzieć o sobie, że dostąpiłem owej "łaski późnych narodzin". Trzeba bowiem dookreślić, na czym owo zapóźnienie ma polegać, w czym się wyrażać i co potwierdza jego "czystość" wobec aktorów, sprawców Zło-Bytu w czasach PRL. Pojawiają się już badania społeczno-biografistyczne dotyczące tej kwestii w relacjach międzygeneracyjnych.

W III RP dotyczą one biografii np. Zygmunta Baumana, Lecha Wałęsy, czy artykułów dziennikarzy śledczych np. o prof. pedagogiki - Krzysztofie Kruszewskim, których wcześniejsze czy późniejsze w ich życiu dokonania w nauce czy polityce nie wymazują z pamięci społecznej przypisywanych im „win".  

Do tej refleksji skłonił mnie wywiad z wybitnym w skali światowej niemieckim filozofem Jürgenem Habermasem, dla którego zainteresowanie nauką było następstwem owej łaski. Jak mówił o początkach swojej drogi naukowej w 1949 roku:  

"Na początku studiów mieliśmy za sobą cztery lata na namysł nad głębokością tej ingerencji nazistowskiej władzy w życie i na uświadomienie sobie, co kryło się za codzienną normalnością, w której wtedy dorastaliśmy i żyliśmy. Dla nas było to łatwiejsze niż dla wielu starszych osób. Bez własnej zasługi bowiem byliśmy w naszym wieku na tyle wrażliwi, by wyczuć otchłań pozornej normalności, jaka rozciągała się za nami"(s.7).

Jaka otchłań pozornej normalności rozciąga się za współczesnymi funkcjonariuszami sfery publicznej z pokolenia Z? Czy będą obciążani przez swoje dzieci za to, czego sami nie dokonali lub co niewłaściwego uczynili w czasach rodzącej się demokracji? Czy może za aktywność lub jej brak członków rodziny? 

Wywiad z J.  Habermasem doskonale odsłania zderzenie wrażliwych społeczno-moralnie młodych studentów, a później rozwijających własne projekty naukowców-humanistów z przełomowymi wydarzeniami politycznymi. Filozof nie kryje, a wręcz potwierdza swoje rozczarowanie, że po 1949 roku do władz lokalnych, krajowych i akademickich wchodzili byli naziści, skrywając swoje uprzednie zaangażowanie pod parasolem nowych partii prawicowych. 

Jak mówi Habermas: "Takie wspólne doświadczenia konstytuują wprawdzie pokolenie, lecz zarazem jego członkowie różnią się "reakcjami na te doświadczenia". (...) Dążenie do nowego początku, odbieranego jako pozbawiony alternatywy, i krytyczna świadomość, że niemieckich tradycji nie można już kontynuować bez filtrowania, były rozpowszechnione przeważnie w liberalnym i lewicowym spektrum"(s.17). 

Normatywność nie może zostać zawieszona, nawet jeśli świat wielokrotnie dowiódł swojej odporności na normy moralne. Weryfikacje biografii, genealogiczne podejrzenia i przenoszenie win między pokoleniami trafia w samo centrum tego napięcia. Habermas, którego także   tak odczytują komentatorzy rozmowy z nim, nie oferuje łatwego rozwiązania, lecz broni zasady, że odpowiedzialność musi pozostać osobista, ale pamięć jest zawsze wspólnotowa. 

Stąd bierze się jego rozczarowanie powrotem dawnych nazistów do struktur władzy po 1949 roku, i stąd także bierze się także mój niepokój wobec mechanizmu, w którym każda generacja zmuszana jest do dowodzenia swojej „czystości”. Książka, czytana przez pryzmat recepcji, nie usprawiedliwia ani zapominania, ani dziedziczenia winy. Proponuje raczej trudną etykę czujności, by nieustannie filtrować dzieje kraju, a może także świata. 

Gorąco polecam tę publikację ze względu na znakomicie prowadzony wywiad z wyjątkowym socjologiem i filozofem. W toku rozmowy z Habermasem odsłaniane są przez niego fakty z życia i twórczości naukowej w kontekście własnego rozwoju, konstruowania i doskonalenia teorii komunikacyjnej, prowadzenia sporów naukowych  z wybitnymi uczonymi XX wieku. Niestety, nie odnajdziemy wśród nich ani jednego polskiego socjologa, psychologa czy filozofa, co tylko potwierdza, że nasi uczeni muszą nadrabiać kilkudziesięcioletnią przerwę w nauce światowej na skutek doświadczeń dwóch totalitaryzmów w Polsce w latach 1939-1989. 

Są też bardzo osobiste refleksje Habermasa jako członka wspólnoty uniwersyteckiej, które są charakterystyczne także dla starszej generacji profesorów  polskich uczelni.  Z autobiografii filozofa wyłania się bowiem wartość pedagogiki pamięci, której nie można nie rozwijać w Polsce tylko dlatego, że za artykuł w tomie dedykowanym jubilatce/-owi otrzyma się 5 lub 20 punktów. w Niemczech nie ma tego dylematu. Jak mówi Habermas o własnej aktywności w tym zakresie:  

"Zwykle taka osoba zostaje uhonorowana z określonej okazji, i to z reguły są artykuły urodzinowe lub wspominki. Te zresztą piszę coraz częściej także ze smutnej perspektywy rosnącej samotności podeszłego wieku, tak że próg pisania tego, który jeszcze żyje, ciągle się podwyższa. Główną rolę odgrywają tu osobiste relacje z przyjaciółmi, kolegami i rówieśnikami. Właściwie nie wiem, dlaczego robię to częściej niż inni. To służba w imię przyjaźni i zobowiązania intelektualisty, który w ogóle wypowiada się publicznie" (s.123).

Zdaniem J. Habermasa pokolenia konstytuują się przez wspólne doświadczenia, ale różnią się reakcjami na nie. W języku teorii komunikacyjnej oznacza to każde pokolenie formułuje własne roszczenia prawdziwości (jak było), własne roszczenia słuszności (jak należało postępować) oraz własne roszczenia szczerości (kim jesteśmy jako generacja). Konflikt międzypokoleniowy nie polega więc tylko na sprzecznych interesach, lecz na konkurencyjnych narracjach ważności.

W klasycznej formule tego uczonego świat społeczny nie powstaje przez siłę, tradycję ani czystą strategię, lecz przez uzgadnianie znaczeń w działaniu komunikacyjnym. Oznacza to, że wspólnota istnieje o tyle, o ile jej członkowie mogą się wzajemnie rozumieć, konflikty nie są anomalią, lecz naturalnym skutkiem rozbieżnych roszczeń ważności, zaś kluczowe pytanie brzmi: czy konflikt przybiera postać komunikacyjną, czy strategiczną. Przenosząc to na relacje pokoleniowe, można powiedzieć, że pokolenia są wobec siebie nie tylko następcami biologicznymi, lecz partnerami komunikacyjnymi. 

Zamiast modelu rywalizacji pokoleń można zaproponować, zgodnie z duchem Habermasa,  model translacyjny, w ramach którego starsi tłumaczą konteksty, młodsi artykułują wrażliwości, a obie strony korygują własne narracje. Nie chodzi o uzgodnienie jednej wersji historii, lecz o utrzymanie otwartego pola uzasadnień. Tego życzę wszystkim generacjom w naukach społecznych i humanistycznych.