Bez krytyki czeka nas upadek pedagogiki

 

Barbara Sitarska wydała kilka lat temu książkę pt. "Edukacja szkolna w kontekście edukacji  całożyciowej w perspektywie autobiograficznej". Przypadkowo trafiłem na tę monografię, toteż postanowiłem zapoznać się z jej treścią. Już sam tytuł wzbudził moje zainteresowanie bo oto mamy coś, co jest podobno analizowane w kontekście, a zarazem w perspektywie. Zdumiewający tytuł, ale na rynku wszystko jest możliwe. Chyba ktoś to recenzował? 

 

Dostępne w otwartym obiegu akademickim rozprawy należy czytać, ale nie wszystkie należy postrzegać jako równoważne źródła wiedzy naukowej, gdyż wymaga to rozpoznania rzeczywistego statusu metodologicznego. Funkcjonujące w obiegu akademickim książki nie są automatycznie źródłami wiedzy naukowej nawet wówczas, jeśli zostały opublikowane przez uniwersytecką oficynę. Ich wartość poznawcza zależy bowiem od jawności i spójności procedur badawczych, które prowadzą od rzetelnej analizy stanu wiedzy na dany problem badawczy oraz od uzyskanych przez autora danych empirycznych do sformułowanych na tej podstawie wniosków. 

Nie jestem już zainteresowany „krytyką książki”, tylko aktem obrony sensu nauki jako praktyki poznawczej, skoro tego typu prace czytają studenci i doktoranci. Naukowcy nie czytają, skoro nie ma w czasopismach naukowych jakiejkolwiek recenzji danego tytułu.  Skoro książka jest w open access jako praca naukowa, to wymaga refleksji. Konieczne jest świadome, krytyczne uwzględnianie takich pozycji w recepcji, z wyraźnym oznaczeniem ich pozytywnego czy negatywnego statusu poznawczego. 

Na skutek  fatalnej ustawy o ewaluacji nauki zaprzestano w niej komunikacji z badaczami i czytelnikami ich książek. Nie opłaca się pisać recenzji. Dopuszcza się do naukowego obiegu publikacje, których autorzy deklarują przeprowadzenie badań jakościowych lub ilościowych, ale nie przedstawiają jawnej procedury teoretycznej i analitycznej. Ich wnioski mają zatem charakter ilustracyjny, a nie analityczny. Tekst zaledwie fragmentarycznie jawi się jako wartościowy refleksyjnie, chociaż jest jałowy poznawczo. 

Nie upominam się o to, by negować takie rozprawy, tylko kontekstualizować ich zawartość, wskazywać na sposób wykorzystania przez autora źródeł wiedzy, bo jest to bardzo ważne a często pomijane. Czytajmy refleksyjnie książki, by uświadamiać także ich autorom sposób myślenia o danym zagadnieniu, zastosowane analizy narracji o (w tym przypadku o edukacji szkolnej, uczeniu się, tożsamości) jako przykład określonej tradycji dyskursu. Nie powinno się jednak wyciągać na podstawie narracyjnych, metodologicznie niekontrolowanych prac, jak w przypadku powyższej monografii, twierdzeń typu: „badania pokazują, że…”, ani traktować ich jako równorzędnych z pracami o poprawnie skonstruowanych i zrealizowanych założeniach metodologicznych. 

W paradygmacie ilościowym badanie naukowe polega na formułowaniu twierdzeń, które narażają się na możliwość błędu czy nierozwiązanie problemu poznawczego. Wiedza naukowa nie jest zbiorem przekonań ani opisów doświadczeń, lecz rezultatem procedur, które pozwalają odróżnić twierdzenia uzasadnione od nieuzasadnionych. 

Z tego punktu widzenia o naukowości badań nie decyduje ani autorytet autora, ani instytucjonalna forma publikacji (np. to, że była recenzowane przez profesora czy doktora habilitowanego), lecz logiczna struktura argumentacji: jasno określony problem, hipotezy - o ile problem jest zależnościowy a nie istotnościowy, sposób ich testowania oraz reguły odrzucania błędnych wyjaśnień. Badanie, które nie określa warunków, pod jakimi jego wnioski mogłyby zostać zakwestionowane, nie spełnia minimalnych kryteriów naukowości.

Mający miejsce w niniejszej książce opis doświadczeń, nawet bardzo bogaty faktograficznie (chociaż bardziej kronikarsko niż w nurcie socjologii nauk), nie staje się wiedzą naukową, skoro nie zapewniono kontroli potencjalnego błędu. W nauce nie chodzi o to, by potwierdzać to, co już wiemy lub intuicyjnie przeczuwamy, lecz o to, by ryzykować tezy i poddawać je sprawdzianowi.

Z perspektywy popperowskiej badanie, które nie precyzuje swoich założeń, nie odróżnia danych od interpretacji, nie wskazuje, co mogłoby podważyć jego wnioski, pozostaje poza obszarem nauki, niezależnie od tego, jak przekonująco brzmi jego narracja. W nauce nie liczy się szczerość przekonań, lecz odporność twierdzeń na krytykę.

Część teoretyczna w recenzowanej książce jest obecna tylko jako tło lub ornament. Nie można jej zatem traktować jako wzorcową pracę naukową, w której teoria wprawdzie jest obszerna, ale nie ma znaczenia dla analizy danych. Uzyskane dane empiryczne nie są interpretowane w jej świetle, zaś teoria służy potwierdzaniu oczywistych tez. 

Sitarska przeprowadziła swoje "badania" w paradygmacie jakościowym, w którym wiedza naukowa nie polega na testowaniu hipotez, lecz na uzasadnionej interpretacji rozpoznawanych znaczeń, sensów. Nie oznacza to jednak dowolności. Hermeneutyka nie znosi rygoru, ale przesuwa go z testowania danych na ich rozumienie. 

Badanie jakościowe jest naukowe wtedy, gdy autor pokazuje jak rozumie badane doświadczenie, z jakiej pozycji interpretuje dane oraz jakie kroki interpretacyjne prowadzą od materiału empirycznego do wniosków. 

Narracja, biografia czy doświadczenie osobiste autora stają się przedmiotem badań dopiero wtedy, gdy zostają uprzedmiotowione analitycznie, zaś autor traktuje je nie jako oczywiste świadectwo, lecz jako tekst wymagający interpretacji, problematyzacji i dystansu. W hermeneutyce nie obowiązuje kryterium falsyfikacji, lecz kryterium uzasadnialności interpretacji. Czytelnik powinien móc zapytać autorkę: dlaczego w jej pracy jest taka a nie inna interpretacja, na jakich fragmentach danych się opiera, jakie alternatywne odczytania zostały wykluczone i dlaczego? 

W książce B. Sitarskiej metodologia badań biograficznych dotyczy respondentów, natomiast autobiografia autorki i relacje rodzinne nie zostają formalnie ustanowione jako przedmiot badań naukowych ani ni zostały objęte odrębną procedurą metodologiczną. Tzw. badania biograficzne w tym projekcie mają charakter quasi-jakościowy. Opierają się na nieadekwatnym narzędziu (ankieta), deskryptywnej analizie treści i nie prowadzą do wytworzenia nowej wiedzy naukowej, a jedynie do ilustracyjnego potwierdzania tez znanych z literatury.

Takie badanie jakościowe jest w tym przypadku kroniką rodzinną. Może być intelektualnie i w kręgu bliskich interesujące, ale nie spełnia kryteriów wiedzy naukowej. Hermeneutyczna naukowość wymaga od badacza świadomości metodologicznej. Filozofia nauki od dawna rozróżnia kontekst odkrycia i kontekst uzasadnienia. To, że badanie ma osobisty lub biograficzny impuls, nie czyni go jeszcze naukowym. O naukowości decyduje to, czy autor potrafi przejść od opowieści do uzasadnionych twierdzeń poznawczych. 

W badaniach jakościowych nie wystarcza powołanie się na „subiektywność” czy „refleksyjność”. Subiektywność nie znosi wymogu uzasadnienia. Przeciwnie,  zwiększa potrzebę metodologicznej przejrzystości. Badanie jest naukowe nie dlatego, że autor jest szczery wobec własnego doświadczenia, lecz dlatego, że pokazuje, jak z tego doświadczenia wytwarza wiedzę.

Nie każda praca, która używa języka metodologii, jak w tym przypadku, rzeczywiście spełnia jej wymogi. Deklaracje metodologiczne Autorki pełnią jedynie funkcję retoryczną. Z tego powodu w pedagogice akademickiej konieczne jest rozróżnienie między tekstami refleksyjnymi a badaniami naukowymi. Oba są potrzebne, ale nie są tym samym. Mylenie ich prowadzi do erozji kryteriów naukowości, a w konsekwencji  do osłabienia samej idei badań naukowych. 

Prezydent RP wręczył nominacje profesor(k)om pedagogiki

https://www.prezydent.pl/aktualnosci/nominacje/prezydent-rp-nauka-to-budowanie-potencjalu-rzeczypospolitej-polskiej,115638

W dniu 25 lutego 2026 roku w gronie 97 nominowanych przez Prezydenta RP profesorów byli w Pałacu Prezydenckim także pedagodzy. Prezydent Karol Nawrocki podkreślił, że jest to ukoronowanie ich (...) drogi zawodowej, edukacyjnej i badawczej. Zdaję sobie sprawę z iloma wyrzeczeniami to się wiązało, abyście Państwo mogli odebrać nominacje profesorskie w Pałacu Prezydenckim (...) ani przedstawiciele polskich władz, ani polski rząd, nie mogą myśleć, że nauka to hobby. Nauka to przede wszystkim budowanie potencjału Rzeczypospolitej Polskiej i z takiej perspektywy ja będę patrzył przez cały czas swojej prezydentury na polską naukę – powiedział do uczestników uroczystości. 

Polska pedagogika pozyskała kolejnych, znakomitych profesorów tytularnych, którzy będą kontynuować własne projekty badawcze, wzmocnią dalszy rozwój naszej dyscypliny i subdyscyplin nauk pedagogicznych oraz będą kształcić kolejne pokolenia uczonych. Przypomnę pokrótce tylko najważniejsze osiągnięcia naszych Profesorek i Profesorów, które zostały docenione i wyróżnione przez recenzentów pedagogiki: 

1. prof. Monika Jaworska-Witkowska (Uniwersytet Pomorski w Słupsku) od 2002 roku, w którym uzyskała stopień naukowy doktora nauk społecznych prowadziła badania w pedagogice ogólnej, pedagogice kultury a w ostatnich latach w arteterapii. Opublikowała m.in. 7 autorskich monografii: „W stronę pedagogiki integralnej” - 2007; „Trening kreatywności w rozwijaniu zdolności myślenia twórczego” - 2008; „Ku kulturowej  koncepcji pedagogiki” - 2009; „Pedagogika versus kultura” - 2010; „Przechwytywanie tekstów. Powidoki czytania” - 2016; „Powidoki wstrętu” - 2021 i „Miejsca wyobrażone miasta. Prze(d)stawienia wizualne jako projekt społecznej i kulturowej tożsamości” - 2024 oraz 2 monografii współautorskich: z mężem Lechem Witkowskim - „Przeżycie-przebudzenie-przemiana” - 2010 oraz ze Zbigniewem Kwiecińskim „Nurty pedagogii” - 2011. Pod redakcją i współredakcją M. Jaworskiej-Witkowskiej ukazało się łącznie 16 tomów: serię wydawniczą - Przebudzenia Humanistyczne - Kolokwia, 2010, 2011, 2015, „Ku integralności edukacji i humanistyki” - 2008, „Dzieci i inicjacja uniwersytecka” - 2010, „Rynek i edukacja” - 2010, „Kolaż w myśleniu pedagogicznym” - 2011, „Uniwersytet  według dzieci” - 2013, „Dyskurs, opór, tożsamość” - 2014, „Humanistyczne wyzwania ekologii umysłu: Gregory Bateson w Polsce” - 2016, „Towards and ecology of mind: Batesonian legacy continued” - 2017, „Profile integralności” - 2020, „Dziedzictwo pedagogiczne dla przyszłości” - 2021, „W trosce o nieobecne dyskursy” - 2024. 

2. prof. Krzysztof Maliszewski (Uniwersytet Śląski w Katowicach) od 2003 roku, w którym to uzyskał stopień naukowy doktora, prowadzi badania podstawowe z pedagogiki ogólnej , w tym z współczesnej myśli pedagogicznej, pedagogiki kultury i pedagogiki filozoficznej. Profesor należy do wąskiego grona uczonych specjalizujących się w badaniach nurtu egzystencjalistycznej i hermeneutycznej pedagogiki. Liczne rozprawy naukowe mają charakter interdyscyplinarny, wykraczający poza wąsko pojmowane nauki społeczne, bowiem jego rozprawy stanowią także dokonania w dziedzinie nauk humanistycznych, z których pedagogika została decyzją administracji państwowej usunięta w 2011 roku. Jak trafnie podkreślali to recenzenci rozprawy Profesora należą do absolutnie nielicznych w polskiej pedagogice, gdyż twórczo rewitalizują tradycję pedagogiki kultury, pedagogiki humanistycznej. Są to takie m.in. książki, jak: "Teoria wychowania moralnego w pedagogice kultury Drugiej Rzeczypospolitej" - 2004; "Ciemne iskry. Problem aktualizacji pedagogiki kultury", eseje z cyklu "Pedagogika na pograniczu światów. Eseje z cyklu Medium Mundi" - 2015; we współautorstwie z D. Stępkowskim, B. Śliwerskim - "Istota, sens i uwarunkowania (wy)kształcenia" - 2019;  "Bez-silna edukacja. O kształceniu kruchego" - 2021.

Prof. K. Maliszewski wydał jako współredaktor: wraz z J. Kurkiem ukazującą się w latach 2005-2016 interdyscyplinarną serię wydawniczą „Medium Mundi”, w ramach której powstało dwanaście książek zbiorowych: "Śląsk – miejsce spotkania" - 2005; "Śląsk – kamień drogocenny" - 2006; "Z tęsknoty za mistrzem" - 2007;  "Miasto i czas" 2008; "W przestrzeni dotyku" - 2009;  "Widma pamięci" - 2010; "Zwierzęta i ludzie" - 2011; "Przebaczenie" - 2012; "Utrata. Wobec braku i ubywania" - 2013; "Muzyka i wartości" - 2014; "Przyjaźń" - 2015;  "W kręgu Medei. Obcy – Inny – Swój"  - 2016.

3. prof. Norbert Pikuła (Uniwersytet Krakowski im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) - od 2007 roku prowadził badania naukowe w subdyscyplinach pogranicza pedagogiki społecznej, pracy socjalnej, tanatopedagogiki i gerontologii pedagogicznej, w sposób szczególny koncentrował się na procesie starzenia się, etycznych i społecznych aspektach starości - w tym cierpienia – w perspektywie jakości życia. Jego badania mają znaczenie dla wspomagania osób starszych w życiu indywidualnym i społecznym. Szczególnego znaczenia w tym okresie dla rozwoju pedagogiki, geragogiki nabrały badania N. Pikuły nad seniorami doświadczającymi cierpienia, będącymi w opiece długoterminowej. Od kilkunastu lat prowadzi z geragogiki badania komparatystyczne nad potrzebami egzystencjalnymi seniorów w Europie Środkowo-Wschodniej i w Kanadzie. Jest autorem 4 monografii autorskich i 3 monografii wieloautorskich: "Poczucie sensu życia osób starszych. Inspiracje do edukacji w starości", 2015; "Sentimentul sensuluivietii a persoanelor in varsta. Inspiratii pentru instruirea oamenilor la batranete", 2017; "Senior w przestrzeni społecznej", 2013; współautorskie i pod redakcją - z Łukasik J.M., Jagielska, K., "Satysfakcja z pracy. Implikacje do zarządzania zasobami ludzkimi", 2024; z Bieńkowski M., "Il senso cristiano della sofferenza umana nel pensiero di Giovanni Paolo II", 2010; we współred. kilkanaście tomów, m.in. z:  J. Madalińska-Michalak, "Pedagogika (w) nauce i praktyce," 2024; "New research directions in pedagogy", eds: Jagielska K., Łukasik, 2023; "Areas of scientific research among young academics", ed. K. Jagielska, J.M. Łukasik, 2021; "Challenges of modern Education – Teacher – Learner", red. K. Jagielska, A. Mróz,  2020; "Wyzwania dla edukacji w sytuacji pandemii COVID-19", współred. K. Jagielska,  J.M. Łukasik, 2020;  "Wybrane krajowe i międzynarodowe aspekty polityki społecznej w czasie pandemii  koronawirusa", red. M. Grewiński, E. Zdebska, W. Glac, 2020; "Służyć z radością", red. A. Walulik, R. Ceglarek, Z. Marek, 2019; i in. 

4. prof. Teresa Wilk (Uniwersytet Śląski w Katowicach) od obrony dysertacji doktorskiej z pedagogiki społecznej na temat przestępczości i demoralizacji nieletnich na terenie Katowic prowadziła badania naukowe dotyczące socjalizacji młodzieży, resocjalizacji, stylów życia, rewitalizacji społecznej środowisk przez współczesną sztukę teatralną. Kontynuuje szkołę naukową pedagogiki kultury, teorii wychowania estetycznego w środowiskach pozaszkolnej edukacji. Jest autorką monografii: "Możliwości zaspokojenia potrzeb edukacyjnych młodzieży w warunkach zmiany społecznej w Polsce". 2002; "Edukacja, wartości i style życia reprezentowane przez współczesną młodzież w Polsce w odmiennych regionach gospodarczych", 2003; "Niektóre obszary pracy opiekuńczo-wychowawczej i edukacyjnej szkoły oraz środowiska lokalnego", 2007; współaut. z Haliną Gury-Steinke, "Uczeń i teatr. Realia a poszukiwania możliwości realizacji edukacji teatralnej w szkole", 2009;  "Rewitalizacja społeczna poprzez współczesną sztukę teatralną w ocenie reprezentantów (twórców i odbiorców) sztuki dramatycznej Legnicy, Nowej Huty i Wałbrzycha",  2010;  "Logic ofsome -Selected-Concepls in Contemporary Edication (Between Education and perception of Commined qrl./theotre" (współaut. A. Rzymełka-Frąckiewicz), 2014; "Kultura w szkolnej i środowiskowej edukacji młodzieży poprzez sztukę. Edukacyjne doświadczenia z przeszłości, realia teraźniejszości, perspektywa przyszłości", 2022.  

5. prof. Arkadiusz Żukiewicz (Uniwersytet Krakowski im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie) - od 2000 roku prowadzi badania z pedagogiki społecznej, w tym szczególnie z metodologii i biografistyki pedagogicznej, także w zakresie historii myśli społeczno-oświatowej Heleny Radlińskiej. Jest autorem monografii naukowych z pedagogiki społecznej - "Praca socjalna Ośrodków Pomocy Społecznej", 2002; "Reintegracja społeczna i zawodowa podopiecznych systemu pomocy społecznej. Przykład działalności Klubu Integracji Społecznej", 2009; "Wprowadzenie do ontologii pracy społecznej. Odniesienia do społeczno-pedagogicznej refleksji Heleny Radlińskiej", 2009; "Wprowadzenie do epistemologii pracy społecznej. Odniesienia do społeczno-pedagogicznej perspektywy poznania pracy społecznej", 2015; "Helena Radlińska w walce o Polskę (1914-1918)", 2019; "Wprowadzenie do etyki pracy społecznej. Studium społeczno-pedagogiczne – odniesienia do naukowego dorobku Heleny Radlińskiej", 2023; "Introduction to the Ethics of Social Work. Socio-pedagogical study – references to the scientific achievements of Helena Radlinska", 2024; zaś pod redakcją wydał m.in. "Bezpieczeństwo publiczne u progu XXI wieku", 2002; "Praca socjalna z odbiorcami usług pomocy społecznej na przykładzie Projektu Krakowska Inicjatywa na rzecz Gospodarki Społecznej COGITO, Social work with the recipients of social servives as exeplified by the Cracow Initiatives for Social Economy COGITO Project", 2007;   "Die Familie und ihre Probleme im Kontext des Systems des Sozialarbeit am Beispiel der  Städte Frankfurt am Main und Krakau, Rodzina i jej problemy w kontekście  działania systemu pomocy społecznej na przykładzie Frankfurtu nad Menem i Krakowa", "The Family and its Problems in the Context of the Social Support System based on the example of Frankfurt am Main and Cracow", 2007; "Methoden und Techniken der Sozialarbeit fur Familien in Frankfurt am Main und Krakau, 2008; Ciągłość i zmiana w pomocy społecznej i pracy socjalnej. Księga jubileuszowa z okazji XV-lecia Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Krakowie", 2009; "Metody i techniki pracy socjalnej z rodziną we Frankfurcie nad Menem i w Krakowie"; "Asystent osoby niepełnosprawnej. Nowy zawód i nowa usługa systemu pomocy społecznej, Disabled Person Assistant. A New Job Title and Service of the Social Welfare System", 2010; "Rodzicielstwo zastępcze w perspektywie teoretycznej i praktycznej", 2011; "Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa systemu pomocy społecznej. Od opieki i  pomocy do wsparcia, Family Assistant. New Profession and New Service in the Family Support System. From Care and Aid to Support", 2011; "Praca socjalna w służbie ludziom", 2012; "Pedagog społeczny. Teoria i praktyka działalności społecznej", 2017.

 

 

Do jakich wartości wychowuje współczesne harcerstwo?

 

Co naprawdę liczy się dla harcerzy?

Z prowadzonych przeze mnie w 2025 roku badań deklarowanych przez harcerki i harcerzy wartości wynika, że najczęściej wskazują oni na rodzinę, zdrowie, przyjaźń i uczciwość. To właśnie te wartości są dla nich najważniejsze, nie jako abstrakcyjne hasła, ale jako codzienne doświadczenie. Religia i patriotyzm? Owszem, pojawiają się, ale zajmują dużo niższe miejsca w hierarchii. Dla wielu młodych nie są tak istotne, jak dla starszego pokolenia.

A co z instruktorami? Instruktorzy, ci, którzy mają przekazywać wartości, coraz częściej zmagają się z syndromem burn out. Kiedy brakuje sił, łatwiej jest mówić o tym, co sami przeżywamy w rodzinie, o przyjaciołach, zdrowiu, ale trudniej o przekaz idei, jeśli nie są one w nas żywe. To tłumaczy, dlaczego patriotyzm i religijność, choć zapisane w dokumentach, bywają w praktyce mniej widoczne.

Harcerstwo jako szkoła rezyliencji

Czy to źle? Niekoniecznie, bo w tej codzienności tkwi wielka siła. Dzięki metodzie małych grup, uczeniu w działaniu, wspólnym wyzwaniom harcerstwo uczy rezyliencji, radzenia sobie z kryzysami, przezwyciężania trudności, znajdowania wsparcia w grupie, a są to te doświadczenia, które budują u młodych ludzi jakość życia, poczucie sensu i odpowiedzialności społecznej. Harcerstwo od ponad stu lat deklaruje, że jego misją jest wychowywanie młodego człowieka,  kształtowanie charakteru przez stawianie wyzwań. W dokumentach ZHP znajdziemy wielkie słowa: patriotyzm, braterstwo, służba, wiara, sprawiedliwość. Ale jak jest w praktyce? Co tak naprawdę jest ważne dla dzisiejszych harcerzy i instruktorów?

To wartości bardzo praktyczne, związane z codziennym życiem i relacjami. Co ciekawe, religia i patriotyzm, choć mocno obecne w deklaracjach organizacji, znalazły się na dalszych miejscach. Harcerstwo nie zawsze wychowuje dokładnie do tych wartości, które zapisano w misji i prawie harcerskim. Ale wciąż wychowuje – do przyjaźni, uczciwości, troski o zdrowie i relacje. To wartości, które realnie kształtują młode pokolenie i które przygotowują je do życia w świecie pełnym wyzwań.

Może więc zamiast martwić się, że młodzi rzadziej powtarzają wielkie słowa, warto zobaczyć, że harcerstwo jest wciąż szkołą życia, rezyliencji i wspólnoty.