Wartość edukacji i wychowania szkolnego nie zależy od nowelizacji ustawy

 

Kontynuuję z SI analizę projektu ustawy Prawo oświatowe, która rzekomo zawiera gwarancje respektowania praw ucznia w szkołach quasi publicznych. Poniżej zestawiam deklaracje z realnymi mechanizmami działania szkoły jako instytucji przymusu (a nie wolnego wyboru) i władztwa autorytarnego nauczycieli wobec uczniów:        

Deklaracja ustawy vs. realny mechanizm działania szkoły

DEKLARACJA USTAWY	REALNY MECHANIZM DZIAŁANIA SZKOŁY
Uczeń ma prawo do godności i podmiotowego traktowania	Relacja szkolna pozostaje asymetryczna: nauczyciel ocenia, klasyfikuje, decyduje o promocji. Podmiotowość jest ograniczona przez władzę oceniającą.
Uczeń ma prawo do nauczania zgodnego ze współczesną wiedzą pedagogiczną	Brak mechanizmu weryfikacji jakości dydaktyki. Dominują rutyny, podręcznik, presja egzaminacyjna i „realizm organizacyjny” edukacji (np. plan nauczania, dostęp do kadry nauczycielskiej itp.).
Uczeń ma prawo do wolności wypowiedzi i światopoglądu	Granice tej wolności wyznacza nauczyciel, dyrektor ale też „statut szkoły”. W praktyce – rozstrzyga o tym autocenzura uczniów.
Uczeń ma prawo do sprawiedliwego i jawnego oceniania	Ocenianie pozostaje w dużej mierze uznaniowe (interpretacja kryteriów, styl nauczyciela, „ukryte standardy”).
Uczeń ma prawo do składania skarg bez konsekwencji	W kulturze szkoły funkcjonuje nieformalny mechanizm „nie wychylaj się”. Skarga bywa postrzegana jako naruszenie lojalności.
Uczeń współuczestniczy w życiu szkoły (samorząd)	Samorząd ma funkcje symboliczne (np. organizacja wydarzeń okolicznościowych), a nie realną władzę decyzyjną.
System rzeczników chroni prawa ucznia	Rzecznicy są osadzeni w systemie administracyjnym. Uczeń musi korzystać z tej samej struktury, która jest przedmiotem skargi.
Wychowanie ma charakter naprawczy (kontrakty, mediacje)	W praktyce szkoły często skracają ścieżkę do sankcji (presja czasu, liczba uczniów, brak zasobów, chowanie niepożądanych zachowań pod przysłowiowy "dywan" itp).
Uczeń ma prawo do równowagi między nauką a czasem wolnym	System egzaminacyjny i presja wyników generują przeciążenie (zadania domowe, korepetycje, testy).
Uczeń ma dostęp do informacji o funkcjonowaniu szkoły	Formalna dostępność informacji nie jest równoznaczna z ich realnym zrozumieniem   i wpływem. Transparentność nie oznacza współdecydowania.
Uczeń jest chroniony przed dyskryminacją	Dyskryminacja przyjmuje formy ukryte (język nauczycieli, selekcja oczekiwań, etykietowanie).
Postępowanie wobec ucznia jest sprawiedliwe (prawo do obrony)	Procedura odbywa się w ramach tej samej instytucji – brak niezależnego arbitra.
Prawo do rozwoju zainteresowań i talentów	Realizowane głównie poza szkołą (rodzina, rynek edukacyjny), nie w jej strukturze.
Szkoła upowszechnia wiedzę o prawach ucznia	Wiedza o prawach nie przekłada się na ich zastosowanie – brak kultury prawnej i odwagi działania.

 

Im bardziej szczegółowo ustawa opisuje prawa ucznia, tym bardziej przenosi ich realizację do systemu, który pozostaje hierarchiczny i centralistyczny. Każda szkoła i jej społeczność jest inna, toteż prawa powinny być ustanawiane lokalnie a nie centralnie.  To, że prawo istnieje, a istniej, nie zmienia relacji władzy między nauczycielami a uczniami. 

Szkoła nie działa według prawa, lecz według tego, co w ramach prawa jest możliwe do realizacji w jej codziennej logice funkcjonowania. Andrzej Janowski pisał na podstawie badań psychospołecznych o ukrytym programie szkoły, którego rozpoznanie w każdej z nich demistyfikuje nonsens powyższych projektów. Nie bez powodu powstało nawet Stowarzyszenie "Umarłe Statuty", które - o dziwo - popiera ten absurdalny projekt zaprzeczając własnej narracji.

Nie wystarczy ustanowić i wkomponować w ustawę prawa ucznia. Trzeba jeszcze zmienić instytucję, która decyduje, czy to prawo w ogóle stanie się realnym doświadczeniem wszystkich uczniów i ich nauczycieli. 

Poproszona o analizę dydaktyczną SI zaproponowała następujące ćwiczenie pt. „Gdzie znika sens prawa?”

Cel dydaktyczny

• rozwinięcie myślenia krytycznego,
• rozróżnianie poziomów: prawo – instytucja – praktyka,
• demaskowanie pozorności regulacji edukacyjnych,
• uświadomienie studentom mechanizmów działania szkoły.

Instrukcja dla uczestników zajęć: 

Zadanie:

Wybierz jeden przepis z projektu ustawy dotyczący praw ucznia. Następnie przeanalizuj go na trzech poziomach:

1. POZIOM PRAWA (deklaracja)

• Co dokładnie obiecuje ten przepis?
• Jakie wartości za nim stoją?
• Jak powinno wyglądać idealne zastosowanie?

2. POZIOM INSTYTUCJI (mechanizm)

• Kto odpowiada za realizację tego przepisu?
• Jakie procedury go „obsługują”?
• Jakie są ograniczenia (czas, kadry, przepisy szkolne)?

3. POZIOM PRAKTYKI (rzeczywistość)

• Jak to wygląda w realnej szkole?
• Co nauczyciel/uczeń faktycznie czyni?
• Jakie pojawiają się nieformalne reguły? 

FINALNE PYTANIE (kluczowe):

Na którym poziomie i dlaczego „znika sens” tego przepisu?

Uzasadnij swoją odpowiedź na podstawie:

• doświadczeń szkolnych,
• obserwacji,
• wiedzy pedagogicznej.

Proponuję przeprowadzenie takiego ćwiczenia z radą pedagogiczną a następnie z członkami samorządu uczniowskiego i rady rodziców. Warto skonfrontować analizę wypowiedzi trzech podmiotów, by przekonać się, że papier jest cierpliwy i wszystko zniesie.    

Nie ma wątpliwości, że projekt MEN tworzy język praw ucznia, ale zarazem zamyka je w procedurach, podporządkowuje strukturze nadzoru i uzależnia ich realizację od instytucji, którą mają ograniczać. W efekcie nowelizacja prawa nie wzmocni podmiotowości uczniów, lecz organizuje sposób, w jaki będą oni mogli pozornie z tych praw korzystać. 

Widać tu klasyczny mechanizm działalności pozornej (propagandowej) MEN: władza deklaruje, że dopiero od uchwaleni a ustawy nastąpi rzekoma emancypacja dzieci w szkole, która funkcjonuje w rygorze hierarchicznego nadzoru pedagogicznego. Szkoła nie działa według prawa, ale według swojej kultury organizacyjnej i pedagogicznej. O tej ostatniej rozstrzygają nauczyciele (w dużej części niedocenieni, niegodnie wynagradzani, wypaleni zawodowo, sfrustrowani, politycznie afirmujący lub kontestujący zmiany ustawowe itp.).

To samo prawo w jednej szkole będzie działać jako narzędzie dialogu, a w innej jako instrument kontroli proceduralnej. Różnica nie tkwi zatem w ustawie, tylko w kulturze szkoły, a o tym nie decydują miliony wydane na międzynarodowe badania OECD. Nie reformuje się szkoły ustawą, ale podejściem nauczycieli do uczniów, gdy zamykają drzwi klasy.

Nonsens kreowanej przez IBE-PIB deformy polega na tym, że pozoruje zmianę, podczas gdy nie zmienia kluczowych dla niej warunków, czyli:

• nie zmienia wynagrodzeń nauczycieli,
• nie zmienia zakresu ich autonomii,
• nie zmienia przeciążenia systemu,
• nie zmienia logiki egzaminacyjnej.

Władza państwowa, która nie potrafi zapewnić uczniom wartościowej profesji nauczycielskiej, zaczyna mnożyć przepisy, które mają ukryć słabość resortu edukacji. To nie jest różnica między „brakiem praw” a „ich wprowadzeniem”, ale różnica między systemem opartym na normach i pedagogice a systemem opartym na prawie i procedurze.

Projekt ustawy zatroskanej rzekomo o prawa ucznia, jest w istocie ustawą o tym, jak państwo chce te prawa kontrolować i interpretować.  Tym samym nie wzmacnia rangi praw ucznia, gdyż obniża rangę szkoły jako wspólnoty zdolnej do ich rozumnego stosowania.

Podsumujmy:

OBSZAR	NORMA ISTNIEJĄCA (Prawo oświatowe)	NOWA WERSJA (projekt 2026)	CO SIĘ FAKTYCZNIE ZMIENIA
Prawa ucznia (ogólnie)	Wynikają z Konstytucji, ustaw i są konkretyzowane w statucie szkoły	Skodyfikowane w jednym katalogu ustawowym	Zmiana formy (kodyfikacja), nie treści
Sprawiedliwe ocenianie	Już obowiązuje (ustawa + statut)	Powtórzone jako prawo ucznia	Wzmocnienie retoryczne, brak nowej treści
Bezpieczeństwo, brak przemocy	Obowiązek szkoły (art. 1, 68 PO)	Rozszerzenie katalogu (np. cyberprzemoc)	Doprecyzowanie, nie zmiana zasady
Udział ucznia w życiu szkoły	Samorząd uczniowski + udział w radzie szkoły	Rozszerzenie praw wyborczych i partycypacyjnych	Formalne wzmocnienie, bez gwarancji realnej sprawczości
Rozstrzyganie sporów	Rada szkoły: organ deliberacyjny (nauczyciele–uczniowie–rodzice)	Procedury administracyjne + rzecznicy + dyrektor	Przesunięcie z deliberacji → do procedury
Rola statutu szkoły	Kluczowa: konkretyzacja praw i obowiązków	Ograniczana przez szczegółowe regulacje ustawowe	Ograniczenie autonomii szkoły
Rada szkoły	Potencjalnie silny organ współzarządzania (art. 80–81 PO)	Nadal istnieje, ale jej rola w praktyce jest przez system odwołań i decyzji marginalizowana	De facto osłabienie funkcji uspołeczniającej
Interpretacja norm	Rozproszona (szkoła, statut, wspólnota)	Centralizowana (rzecznicy, nadzór, procedury)	Centralizacja interpretacji prawa
Skargi uczniowskie	Możliwe w ramach szkoły i KPA	Rozbudowany system rzeczników	Instytucjonalizacja zamiast relacyjności
Obowiązki ucznia	Określane w statucie + ogólne normy ustawowe	Skodyfikowane ustawowo	Usztywnienie i ujednolicenie

 

Nie jest to zatem projekt ustawy wzmacniającej prawa ucznia, ale nowelizacja ustawy likwidującej jej samorządność na rzecz władztwa administracyjnego, które przyznaje sobie prawo do interpretowania tych praw i obowiązków. Od 1999 roku rządzący dewastują solidarnościowy model szkoły samorządnej jako wspólnoty nauczycieli-uczniów i ich rodziców na rzecz politycznie poprawnej i nadzorowanej z tej perspektywy instytucji nadzoru administracyjno-prawnego. 

	SZKOŁA JAKO WSPÓLNOTA	SZKOŁA JAKO INSTYTUCJA
Typ demokracji	deliberacyjna	proceduralna
Źródło norm	wspólnota	ustawodawca
Rozwiązywanie konfliktu	dialog	decyzja
Rola ucznia	współtwórca	wnioskodawca
Rola nauczyciela	Tutor, animator	wykonawca prawa
Doświadczenie wychowawcze	odpowiedzialność	roszczeniowość

 

W kolejnym wpisie pokażę wewnętrzną sprzeczność projektu nowelizacji tej ustawy.

(foto: BŚ   - plakat w APS)