Smartfon jako wróg zastępczy, czyli o pokoleniowej polityce strachu w edukacji

 

(Grafika: koncept i generacja – ChatGPT (OpenAI).

Od kilkunastu lat polska debata o szkole toczy się wokół jednego, zaskakująco trwałego motywu: telefonu komórkowego jako źródła wszelkiego zła. Smartfon ma rzekomo niszczyć więzi społeczne, degradować zdrowie psychiczne młodych ludzi, rozpraszać uwagę, prowadzić do uzależnień, obniżać wyniki w nauce i rozsadzać autorytet szkoły od środka. W ostatnich latach do tej listy dopisano jeszcze sztuczną inteligencję – jako kolejne wcielenie tej samej groźby.

Problem polega na tym, że ta narracja, jakkolwiek częściowo oparta na realnych zagrożeniach, pełni w istocie funkcję politycznego substytutu odpowiedzialności. Smartfon stał się wygodnym wrogiem zastępczym: namacalnym, medialnym, łatwym do zakazania. A jednocześnie pozwalającym ominąć znacznie trudniejsze pytania o kondycję państwa, szkoły i relację władzy z młodym pokoleniem.

Technologia okazuje się dla sprawujących w MEN populistów projekcją lęku. 

Każda epoka wytwarza własne figury zagrożenia. W XIX wieku były to powieści, w XX – telewizja, wideo, magnetowid, gry komputerowe i Internet. Dziś rolę tę pełni smartfon czy tablet. Mechanizm jest ten sam: nowe medium staje się ekranem projekcyjnym dla lęków dorosłych i populistycznej władzy, zwłaszcza tych, którzy nie są jego naturalnymi a pozytywnymi użytkownikami.  

Smartfon nie jest jedynie narzędziem komunikacji. Jest przedłużeniem pamięci, poszerzeniem uwagi, relacji społecznych i tożsamości, dla młodego pokolenia jest środowiskiem życia, a dla znacznej części decydentów, w tym dla nadzoru pedagogicznego jest narzędziem destabilizującym władztwo, bo trudnym do kontroli. W tym napięciu rodzi się narracja zagrożenia, która pozwala opisać własną bezradność jako troskę.

Krytyka smartfonów w szkole rzadko przybiera język władzy. Częściej posługuje się językiem opieki: „chronimy dzieci”, „dbamy o ich dobrostan”, „zapobiegamy uzależnieniom”. To retoryka skuteczna, bo moralnie niepodważalna. Kto chciałby sprzeciwiać się ochronie dzieci?

Jednak za tym językiem kryje się istotne przesunięcie odpowiedzialności. Zamiast pytać, dlaczego szkoła nie została przebudowana pod warunki świata cyfrowego, debata koncentruje się na eliminowaniu jednego z jego najbardziej widocznych artefaktów. Zakaz telefonu staje się substytutem reformy.

W ten sposób władze MEN unikają rozmowy o własnych zaniedbaniach: o braku systemowych programów edukacji medialnej, o nieprzygotowaniu skandalicznie nisko wynagradzanych nauczycieli, o anachronicznych podstawach programowych, o logice oceniania, która premiuje odtwórczość, a nie refleksję. Smartfon zostaje obarczony winą za problemy, których źródła są strukturalne.

Nie da się zrozumieć tej narracji bez uwzględnienia pokoleniowej struktury władzy. Polska polityka oświatowa jest projektowana i legitymizowana przez pokolenia, które nie funkcjonowały formacyjnie w świecie cyfrowym. Dla nich technologia jest dodatkiem do rzeczywistości, nie jej fundamentem.

Tymczasem młode pokolenie uczniów i studentów nie ma realnej reprezentacji politycznej. Nie stanowi decydującego elektoratu. Łatwiej więc mówić o nich niż z nimi. Łatwiej wprowadzać zakazy niż negocjować nowe formy odpowiedzialności.

W tym sensie demonizacja smartfona jest aktem populistycznej władzy generacji, która zabiega o powiększenie własnego elektoratu przed przyszłorocznymi wyborami. Utrwala hierarchię, w której dorośli definiują, co jest dobre, a co złe, nie podejmując wysiłku zrozumienia środowiska życia młodszych. Strach o utratę władzy zastępuje naukową prawdę.

Zakazy telefonów w szkołach mają jeszcze jedną, często pomijaną funkcję: porządkują przestrzeń symbolicznie, a zarazem pozwalają przywrócić iluzję kontroli. Szkoła bez smartfona wydaje się bardziej „tradycyjna”, „skoncentrowana”, „bezpieczna”. Ba, nie można  zarejestrować istniejącej w niej patologii. 

Tyle że jest to porządek pozorny. Uczniowie nie przestają żyć w świecie cyfrowym po wyjściu ze szkoły. Zakaz nie uczy odpowiedzialności, lecz jej zawieszenia. Nie rozwija kompetencji krytycznych, lecz przesuwa problem poza mury instytucji. Uczniowie i studenci widzą, jak niektórzy nauczyciele serfują w sieci w ramach zastępstw, bo nie są zainteresowani wartościowym zastępstwem. 

W tym sensie zakaz jest technologią rządzenia opartą na wyparciu. Umożliwia utrzymanie przestarzałego i nieadekwatnego do trzeciej dekady XXI wieku modelu szkoły bez konieczności jego modernizacji. Jest tańszy niż reforma i politycznie bezpieczniejszy niż eksperyment.

Pojawienie się sztucznej inteligencji tylko wzmocniło tę logikę. AI została szybko wpisana w tę samą narrację zagrożenia: jako narzędzie oszustwa, lenistwa, upadku myślenia. Zamiast potraktować ją jako wyzwanie dydaktyczne, uczyniono z niej kolejny argument za restrykcją.

To nie jest przypadkowe. AI, podobnie jak smartfon, obnaża niedostosowanie szkoły do współczesnych warunków poznawczych. Zmusza do zadania pytań o sens i rzetelność oceniania, o autorstwo, o cele uczenia się itp. Łatwiej jednak uznać ją za zagrożenie niż przyznać, że dotychczasowy model edukacji wyczerpał swoje możliwości.

Smartfon stał się wrogiem zastępczym,  podobnie jak wcześniej Internet czy gry elektroniczne pełni dziś funkcję zastępczego wroga. Skupia na sobie frustracje i lęki, które w rzeczywistości dotyczą czegoś innego, a mianowicie kryzysu relacji między kompromitującą się w społeczeństwie władzą resortową a młodym pokoleniem.

Zamiast zapytać, dlaczego młodzi ludzie nie ufają politykom, dlaczego szkoła nie jest dla nich przestrzenią sensownego rozwoju, dlaczego edukacja rozmija się z ich doświadczeniem świata, łatwiej wskazać palcem urządzenie, które zawsze jest pod ręką.

Demonizacja smartfona w szkole nie rozwiąże problemów edukacji. Może je co najwyżej odroczyć i zamaskować. Jeśli państwo chce odzyskać wiarygodność wobec młodego pokolenia, musi przestać prowadzić pedagogikę strachu i kontroli, a zacząć politykę odpowiedzialności i zaufania.

Smartfon nie jest wrogiem szkoły. Jest symptomem świata, którego szkoła i polityka oświatowa wciąż nie nauczyły się rozumieć. Dopóki będzie traktowany jako kozioł ofiarny, dopóty realne źródła kryzysu pozostaną nietknięte.