Metodologia badań w pedagogice

 

Refleksja metodologiczna w naukach o wychowaniu pełni funkcję krytyczną wówczas, gdy pozwala rekonstruować warunki możliwości poznania naukowego oraz ujawniać ograniczenia, które wynikają zarówno z przyjętych założeń epistemologicznych, jak i z praktyk badawczych. Jej sens nie polega na enumeracji metod ani na deklarowaniu pluralizmu podejść, lecz na analizie napięć między normatywnymi standardami nauki a realnymi decyzjami poznawczymi.

Z perspektywy epistemologii problemem nie jest brak refleksji metodologicznej, lecz jej specyficzna inflacja. Im szersze i bardziej ogólne pole problemowe zostaje zakreślone, tym mniejsza staje się możliwość krytycznej analizy. Nadmiar fundamentalnych pytań, stawianych jednocześnie, sprzyja przesunięciu refleksji z poziomu rekonstrukcji praktyk badawczych na poziom wypowiedzi deklaratywnych, które nie podlegają weryfikacji ani falsyfikacji.

Przeszkody epistemologiczne, o których często mówi się w trybie abstrakcyjnym, ujawniają się bowiem nie w języku ogólnych stanowisk, lecz w konkretnych momentach procesu badawczego: w sposobie konceptualizacji przedmiotu, w doborze procedur, w operacjonalizacji pojęć oraz w interpretacji wyników. Oderwanie refleksji metodologicznej od tych momentów prowadzi do jej autonomizacji względem praktyki poznawczej, a w konsekwencji do osłabienia jej funkcji krytycznej.

Szczególnie widoczne staje się to w dyskusjach dotyczących granic dowolności decyzji metodologicznych. Granice te nie mają charakteru czysto deklaratywnego ani indywidualnego; są one wyznaczane przez normatywne standardy naukowe funkcjonujące w określonych mechanizmach kontroli epistemicznej. Refleksja, która nie podejmuje analizy sposobów ustanawiania, sankcjonowania i egzekwowania tych standardów, pozostaje na poziomie postulatywnym i nie dotyka rzeczywistych źródeł problemów metodologicznych.

W takim ujęciu metodologia może pełnić dwojaką rolę: albo staje się narzędziem krytycznej samoanalizy praktyk badawczych, albo przekształca się w dyskurs samozachwytu, w którym ogólność i wielość pytań chronią uczestników przed koniecznością ujawnienia własnych decyzji poznawczych. W tym drugim przypadku refleksja metodologiczna traci charakter normatywny i redukuje się do języka opisu intencji.

Epistemologicznie uzasadniona refleksja metodologiczna wymaga zatem nie poszerzania, lecz zawężania pola analizy: precyzyjnego określenia poziomu refleksji, jasno zarysowanego przedmiotu oraz gotowości do konfrontacji z konkretnymi rozwiązaniami badawczymi. Dopiero w takich warunkach metodologia zachowuje status narzędzia krytycznego, a nie wyłącznie elementu akademickiej autodeklaracji.