Akademicka diaspora Czechów-Polaków-Słowaków i Węgrów

 

Tak bywa w pracy naukowej, że dzięki systemowi otwartego dostępu do publikacji możemy intencjonalnie lub przypadkowo dowiedzieć się o wydaniu gdzieś na świecie bardzo interesującej monografii. W czasach minionego, a patologicznego ustroju totalitarnego, naukowcy byli pozbawieni nie tylko wyjazdów na Zachód, ale i dostępu do źródeł wiedzy sprzed 1948 roku..które Ówczesna władza partyjna wraz z cenzorami  określała je jako nienaukowe,  bo burżuazyjne. 

Zmiana ustroju po 1989 roku i likwidacja cenzury nie wystaczyły, by możliwe było szybkie odrobienie z powyższych względów przez polskich uczonych wieloletnich. Owszem, nagle otworzyl się dostęp do  debitów komunikacyjnych, a więc prac zakazanych w dobie PRL oraz możność wyjazdów na konferencje czy staże w zachodnich uniwersytetach. Jednak dopiero z

wejście III Rzeczpospolitej do Unii Europejskiej, znalezienie się w strefie Schengen, a także uzyskanie otwartego dostępu do baz naukowych z niemalże całego świata doprowadziło do (r-)ewolucyjnej demokratyzacji nauki.  

Dzisiaj mogę przeczytać znakomitą rozprawę porównawczą pod redakcją Evy Janskiej, a wydaną przez Karolinum Press w 2024 r. pt. Transnational Trajectories and Diaspora Policies. The Case of Czechia in Comparison to Poland, Hungary and Slovakia. Dowiedziałem się o tej monografii dzięki social mediom (zob.wczorajszy post)i bez ponoszenia kosztów związanych z jej otrzymaniem. 

Gdyby nie to, że monitoruję analizy z zakresu  polityki naukowej i oświatowej w jednym z czeskich czasopism, nie miałbym pojęcia o niniejszej publikacji. W "dialogu" z AI mogłem dokonać analizy porównawczej także tej pracy z modelami zarządzania szkołami wyższymi w krajach UE, ale nie tylko w oparciu o propagandowo dostrojone raporty rządowe. 

Rozprawa o diasporze uczonych nie traktuje jej wyłącznie jako „emigracji”, lecz jako relację między państwem, wspólnotą narodową, mobilnością badaczy, polityką symboliczną i praktycznymi potrzebami ludzi żyjących poza krajem pochodzenia. 

Główne założenie badania

Punktem wyjścia jest teza, że po 1989 r., a szczególnie po wejściu Czech, Polski, Węgier i Słowacji do UE oraz strefy Schengen, zmieniła się natura emigracji z Europy Środkowej. Dawna diaspora była często skutkiem wojny, represji, dyktatury, przymusu politycznego lub biedy. 

Nowa diaspora powstaje częściej z powodów edukacyjnych, zawodowych, rodzinnych, akademickich, ekonomicznych i biograficznych. Autorzy pokazują więc przejście od diaspory „wygnańczej” ku diasporze mobilnej, transnarodowej, hybrydycznej i wielokrotnie powracającej.

Badanie pod red. E. Janskej opiera się na współczesnym rozumieniu diaspory: nie jako zamkniętej wspólnoty etnicznej, lecz jako sieci relacji, praktyk, przynależności i kontaktów z krajem pochodzenia. W tym sensie diaspora jest zarazem kategorią polityki państwa, tożsamości, języka, pamięci, obywatelstwa, edukacji, mobilności i potencjalnego powrotu. Autorzy ww. tomu odwołują się do literatury o transnarodowości, politykach diasporalnych, „diaspora turn” oraz instytucjonalizacji relacji państwo–emigranci.

Porównania demograficzne 

Monografia ma dwie części. Pierwsza porównuje polityki diasporalne czterech państw Europy Środkowej: Czech, Polski, Węgier i Słowacji. Druga część jest pogłębionym studium czeskiej diaspory, zwłaszcza tzw. „nowej diaspory”, czyli osób, które opuściły Czechy/Czechosłowację po 1990 r., choć próba obejmuje też osoby z wcześniejszych fal emigracji.

Autorzy szacują, że w latach 2020–2022 poza czterema analizowanymi państwami żyło łącznie około 17–20 mln osób pochodzących z Czech, Polski, Węgier i Słowacji: 12–15 mln z Polski, 2–2,5 mln z Węgier, około 2,5 mln z Czech i około 1,2 mln ze Słowacji. Sami autorzy zastrzegają jednak, że dane są trudne do porównania i wymagają ostrożnej interpretacji.

Metodologia

Najmocniejszą empirycznie częścią książki jest analiza czeskiej diaspory. Wykorzystano tu podejście mieszane: ilościowe i jakościowe. Badanie obejmowało niereprezentatywny sondaż wśród 940 Czechów mieszkających za granicą, 110 pogłębionych wywiadów z członkami diaspory w siedmiu krajach, 14 wywiadów z decydentami i przedstawicielami organizacji oraz badanie  fokusowe z udziałem 8 czeskich naukowców pracujących za granicą. Dane zbierano od czerwca 2021 do października 2022 r.

To są istotne metodologicznie dane o próbie badawczej. Autorzy nie twierdzą, że uchwycili „całą diasporę”. Pokazują raczej tych, którzy w jakimś stopniu pozostają uchwytni poprzez instytucje, sieci, kontakty, organizacje i deklarowaną więź z krajem pochodzenia. Sama kategoria diaspory zostaje więc potraktowana jako dynamiczna, nierówna i wewnętrznie zróżnicowana.

Najważniejsze wyniki 

Czechy są opisane jako przypadek polityki „ostrożnie proaktywnej”. Państwo czeskie długo traktowało diasporę marginalnie, ale od lat 90. stopniowo buduje narzędzia współpracy: wsparcie dziedzictwa kulturowego, instytucję specjalnego wysłannika ds. Czechów za granicą, komisje międzyresortowe, programy edukacyjne i kulturalne. Mimo to polityka ta nadal ma charakter częściowo niedokończony: słabo rozwinięta pozostaje pozytywna obecność diaspory w świadomości publicznej oraz praktyczna sprawność administracyjna państwa wobec Czechów za granicą.

Polska jest przedstawiona jako model kraju „budującego globalny naród”. Polityka wobec Polonii i Polaków za granicą ma charakter narodowo-kulturowy: koncentruje się na języku, edukacji, kulturze, pamięci, symbolicznej jedności narodu, Karcie Polaka oraz prawach politycznych. 

Autorzy podkreślają szeroką infrastrukturę instytucjonalną i finansową, ale też polityczne przesunięcia odpowiedzialności za diasporę między Senatem, Ministerstwem Spraw Zagraniczmych i Kancelarią Premiera. Nie dostrzegli tu roli Prtezydenta RP. W konkluzji rozdziału o Polsce najważniejsza jest teza, że Polacy mieszkający za granicą są traktowani jako integralna część narodu polskiego, a polityka państwa służy utrzymaniu polskości, języka i dostępu do kultury.

Węgry są analizowane jako przypadek silnej polityki państwa macierzystego wobec wspólnot narodowych poza granicami, szczególnie po 2010 r. Po zwycięstwie Fideszu nastąpiła intensyfikacja polityki wobec Węgrów za granicą: obywatelstwo, prawa wyborcze, retoryka jednego narodu oraz mobilizacja symboliczna i polityczna. Autorzy odróżniają jednak trzy grupy: mniejszości węgierskie w państwach sąsiednich, klasyczną diasporę oraz najnowszych emigrantów zarobkowych w Europie Zachodniej. Ci ostatni, mimo liczebności, są znacznie słabiej włączeni w politykę państwa.

Słowacja jest przedstawiona jako przypadek silnie etnicznego, w sensie esencjalistycznym, pojmowania narodu. Polityka wobec „Słowaków za granicą” skupia się przede wszystkim na kulturze, tożsamości, języku i symbolicznych więziach z ojczyzną. Kluczowa jest instytucja statusu „zagranicznego Słowaka” oraz Urząd ds. Słowaków mieszkających za granicą. Autor rozdziału wskazuje jednak napięcie: taka polityka wzmacnia więź kulturową, ale zarazem opiera się na uprzywilejowaniu etnicznie definiowanej grupy, co może być problematyczne z perspektywy nowoczesnego obywatelstwa.

Wspólne elementy polityk diasporalnych

We wszystkich czterech państwach polityka wobec diaspory obejmuje edukację językową i kulturową, wspieranie organizacji diasporalnych, troskę o symboliczną ciągłość narodu oraz prawa wyborcze obywateli mieszkających za granicą. Różnice dotyczą jednak stopnia instytucjonalizacji, dominującej ideologii narodu, relacji między obywatelstwem a pochodzeniem etnicznym oraz politycznego znaczenia głosów diaspory.

Bardzo ważny jest wynik badań  porównawczych. We wszystkich czterech państwach symboliczna wartość przynależności narodowej okazuje się ważniejsza niż potencjalne transfery finansowe. Innymi słowy, diaspora nie jest przede wszystkim traktowana jako źródło pieniędzy, lecz jako przedłużenie narodu, pamięci, języka, wpływu politycznego i prestiżu państwa.

Wyniki dotyczące nowej czeskiej diaspory

Czeska diaspora okazuje się silnie transnarodowa: chce pozostawać poinformowana o sprawach kraju, utrzymywać relacje rodzinne, zawodowe i instytucjonalne, a także — przy odpowiednich warunkach — przekazywać Czechom wiedzę, kompetencje, doświadczenia i zasoby. Problemem nie jest więc brak więzi, lecz często brak sprawnych kanałów jej instytucjonalnego wykorzystania.

Najsilniej artykułowane oczekiwania wobec państwa czeskiego dotyczą sprawności administracji. Oczekuje się zmniejszenia biurokracji, lepszej cyfryzacji usług, większej elastyczności instytucji publicznych, sprawniejszej obsługi konsularnej i realnego uznania roli Czechów mieszkających za granicą. 

Jest to bardzo ciekawy wynik badań, bo pokazuje, że nowoczesna polityka diasporalna nie może ograniczać się do symboli, folkloru i języka. Musi być także polityką usług publicznych, cyfryzacji, uznania kompetencji i tworzenia kanałów współpracy.

Mobilność akademicka 

Autorzy książki poświęcają osobny rozdział czeskim akademikom pracującym za granicą. Pokazują ich nie jako „stratę” dla kraju, ale jako część mobilnego pola nauki. Decyzja o powrocie zależy od warunków zawodowych, stabilności kariery, jakości instytucji, relacji osobistych i możliwości prowadzenia badań. 

Wielu naukowców chce utrzymywać więzi z Czechami, ale niekoniecznie wracać na stałe. To przesuwa analizę z prostego schematu „brain drain” ku bardziej złożonemu ujęciu: „brain circulation”, sieci kompetencji i transnarodowej współpracy. Do Czech powraca zaledwie co dziesiąty naukowiec, który zdobył wysokie kwalifikacje i ma sukcesy naukowe w zachodnioeuropejskiej uczelni. 

Konkluzja

Najważniejszy wniosek z monografii można ująć następująco: diaspora przestała być peryferium narodu, a stała się jednym z testów nowoczesności państwa. Państwo, które widzi w emigrantach jedynie utraconych obywateli, myśli kategoriami XIX- lub XX-wiecznymi. Państwo, które potrafi utrzymać z nimi relacje, uznać ich doświadczenie, wykorzystać ich kompetencje i nie redukować ich do folkloru, buduje nowoczesną politykę transnarodową.

Monografia dowodzi też istotnemu napięciu polityki diasporalnej państw Europy Środkowej, które są coraz bardziej aktywne, ale nadal często pozostają uwięzione między etnicznym wyobrażeniem narodu a współczesną płynną mobilnością obywateli. To szczególnie ważne dla pedagogiki, bo w centrum tych polityk znajduje się edukacja: język, kultura, przekaz międzypokoleniowy, szkoły za granicą, pamięć zbiorowa i pytanie o to, jak wychowuje się do przynależności, która nie mieści się już w granicach państwa.