Kapitał symboliczny, peryferyjność i złudzenie równego pola gry

 

Grafika wygenerowana i opracowana we współpracy z narzędziem AI ChatGPT (OpenAI)

Aby w pełni zrozumieć absurd narracji o „dobrobycie” polskich profesorów i oczekiwaniach wobec ich globalnej konkurencyjności, konieczne jest wyjście poza poziom prostych porównań płacowych i sięgnięcie do aparatu pojęciowego socjologii nauki. W tym kontekście szczególnie użyteczna pozostaje koncepcja Pierre’a Bourdieu, zwłaszcza jego rozróżnienie kapitału ekonomicznego, kulturowego i symbolicznego oraz pojęcie sfery naukowej jako struktury relacyjnej.

Sfera naukowa — wbrew deklaracjom o jej uniwersalizmie — nie jest przestrzenią równej konkurencji. Jest hierarchicznie ustrukturyzowana, w której pozycje aktorów zależą od ilości i struktury posiadanego kapitału. Kapitał ekonomiczny (wynagrodzenia, stabilność zatrudnienia, infrastruktura badawcza) nie jest tu elementem zewnętrznym, lecz warunkiem możliwości akumulacji kapitału symbolicznego, czyli prestiżu, cytowalności, rozpoznawalności i zdolności do stanowienia o obowiązujących kryteriach doskonałości naukowej.

W tym sensie polska profesura funkcjonuje w warunkach peryferyjności strukturalnej. Nie dlatego, że tworzy wiedzę gorszej jakości, lecz dlatego, że działa w przestrzeni, w której reguły gry ustanawiane są przez ośrodki akademickie dysponujące nieporównanie większym kapitałem ekonomicznym i instytucjonalnym. Oczekiwanie, że aktorzy peryferyjni będą konkurować na tych samych zasadach, przy radykalnie asymetrycznych zasobach, jest klasycznym przykładem tego, co Bourdieu określał mianem symbolicznej przemocy — przemocy niewidzialnej, bo ukrytej pod pozorem neutralnych procedur i „obiektywnych wskaźników”.

Narracja o „wystarczającym” poziomie wynagrodzeń profesorów pełni w tym układzie funkcję legitymizującą. Skoro bowiem formalnie spełnione są minimalne standardy bycia „klasą średnią”, to wszelka krytyka może zostać zredukowana do indywidualnego niezadowolenia, a strukturalny deficyt kapitału — do problemu motywacji lub zarządzania czasem. W ten sposób niedobór ekonomiczny zostaje przekształcony w moralne zobowiązanie do heroizmu, a peryferyjność — w cnotę skromności.

Wyrównanie płac w wysokości 3 proc. w stosunku do grudnia 2024 roku nie przesuwa Polski na mapie świata nauki nawet o jedno miejsce, nie skraca dystansu do liderów a utrwala głęboki kryzys szkolnictwa wyższego. Konkurencja bez kapitału jest systemowym paradoksem.

Dochodzimy do sedna absurdu, który tak wyraźnie przebija z entuzjastycznych komentarzy o „dobrobycie” polskich profesorów. Otóż MNiSW oraz instytucje oceniające naukę oczekują od polskich uczonych:

• publikowania w tych samych czasopismach,
• rywalizacji o te same granty,
• budowania międzynarodowych zespołów,
• spełniania identycznych wskaźników parametrycznych,

jakich wymaga się od badaczy funkcjonujących w systemach, gdzie profesura dysponuje 2–4-krotnie większym kapitałem ekonomicznym i infrastrukturalnym. 

Nie jest to już kwestią indywidualnej zaradności czy „etosowej motywacji”. Jest to problem strukturalnej nierówności pola naukowego, w którym polska akademia funkcjonuje jako dostarczyciel taniej pracy intelektualnej, a nie równorzędny partner.    

W logice pola naukowego kapitał symboliczny nie jest nagrodą za wysiłek, lecz rezultatem długotrwałej akumulacji zasobów, możliwej tylko w warunkach stabilności materialnej. Profesor, który musi permanentnie kompensować deficyt ekonomiczny dodatkowymi zajęciami dydaktycznymi, administracyjnymi lub pozauczelnianymi, traci nie tylko czas, ale przede wszystkim zdolność uczestnictwa w grze o najwyższą stawkę — formułowanie problemów badawczych,  rozwój dyscypliny naukowej i kryteriów jej doskonałości.

W tym sensie polskie uniwersytety nie tyle „przegrywają konkurencję”, ile zostały wpisane w rolę podporządkowaną, w której oczekuje się od kadr internalizacji reguł ustalanych gdzie indziej, bez realnej możliwości ich współtworzenia. Zachwyt nad rzekomym dobrobytem profesury jest więc nie tylko empirycznie fałszywy, ale teoretycznie naiwny: ignoruje bowiem fakt, że symboliczna równość w polu naukowym bez ekonomicznej równoważności jest jedynie ideologiczną fikcją.

English summary

Purchasing power parity data expose a stark and politically inconvenient reality: Polish full professors rank at the bottom of the European academic ladder and far outside the global core. In real terms, their monthly income amounts to roughly 4,600 international dollars—around 30 per cent less than in neighbouring Czechia or Estonia, and more than two to three times lower than in Japan, the United States or Singapore. Yet Poland’s science policy continues to demand performance according to identical global metrics, publication regimes and competitiveness standards. This is not meritocracy but structural hypocrisy: a system that proclaims international excellence while systematically underfunding the very actors expected to deliver it. Official claims about the “relative prosperity” of Polish professors do not withstand comparative scrutiny; they function instead as political narrative management, masking the long-term peripheralisation of academic labour.

(Transl. i opracowanie we współpracy z narzędziem AI ChatGPT (OpenAI)