Recenzja pracy magisterskiej, czyli akademickie zwierciadło (byle-)jakości kształcenia

 

Wydawałoby się, że recenzja pracy magisterskiej jest jednym z najbardziej oczywistych rytuałów akademickich. Student pisze pracę, promotor ją prowadzi, recenzent ocenia, komisja przeprowadza egzamin dyplomowy. Wszystko ma swój porządek, formularz, podpis, datę i ocenę końcową. A jednak wystarczy zajrzeć do kilku wzorów recenzji obowiązujących w różnych uczelniach, by odkryć, że za tym pozornie jednolitym rytuałem kryją się bardzo odmienne wyobrażenia o tym, czym właściwie jest praca magisterska i czym powinna być jej recenzja.

Nie chodzi tu o drobną różnicę formularzy. Nie chodzi o to, czy rubryka znajduje się na jednej, dwóch czy trzech stronach. Rzecz jest poważniejsza. Formularz recenzji jest bowiem małą konstytucją akademickiego sądu nad pracą studenta. Ujawnia, co dana uczelnia uważa za ważne: samodzielność myślenia czy poprawność edytorską, metodologię czy zgodność tytułu z treścią, oryginalność problemu czy administracyjną kompletność dokumentacji, argumentację recenzenta czy tylko punktowy wynik końcowy.

W jednych wzorach recenzja jest niemal aktem eksperckiej interpretacji. Recenzent ma opisać konstrukcję pracy, ocenić jej wartość merytoryczną, wskazać mocne i słabe strony, odnieść się do źródeł, języka, metodologii, nowatorstwa. Taki formularz ufa recenzentowi. Zakłada, że jest on nie tylko osobą wpisującą ocenę, ale członkiem wspólnoty akademickiej zdolnym do odpowiedzialnego wartościowania. Tego typu recenzja może być dla studenta ostatnim, może nawet najważniejszym, komentarzem edukacyjnym w toku studiów. Nie tylko zamyka proces dyplomowania, lecz także uczy, jak odczytywać własną pracę w kategoriach poznawczych, metodologicznych i etycznych.

Wzory formularzy do sporządzenia recenzji prac magisterskich są zatem zróżnicowane w zależności od preferowanej przez władze danej uczelni kultury wyrażania przez promotorów i członka komisji egzaminacyjnej opinii w powyższym zakresie.  

W związku z tym, że w mojej uczelni od kilku dekad obowiązuje ten sam wzór postanowiłem zobaczyć, jak to wygląda w innych uniwersytetach. Dzięki temu zobaczyłem, że jest kilka odmiennych „filozofii oceny pracy dyplomowej” niezależnie od kierunku studiów. Różnice są znaczące: od recenzji rozumianej jako proceduralna kontrola zgodności, przez rubrykę punktową, aż po otwartą opinię ekspercką.

Mimo różnic formalnych większość formularzy zawiera kilka tych samych zakresów przedmiotu oceny:

• zgodność tytułu z treścią pracy;
• konstrukcja, układ rozdziałów, logika wywodu;
• ocena merytoryczna;
• metodologia lub metodyka badań;
• dobór i wykorzystanie literatury/źródeł;
• poprawność językowa, redakcyjna i edytorska;
• końcowa ocena pracy.

Ten wspólny rdzeń dobrze porządkuje recenzję wokół konstrukcji, kwestii merytorycznych, metodologii badań, języka, źródeł i redakcji pracy. Największa różnica między uczelniami sprowadza się do jednego z dwóch modeli: albo jest to recenzja w formie opinii słownej albo jako skala punktowa.  Wzory formularzy w tym ostatnim modelu różnią się pod względem stopnia standaryzacji.

Model recenzji opisowej pozostawia recenzentowi i promotorowi pracy dużo swobody, bowiem ma ona charakter narracyjny. Sporządzający recenzję pisze, wyjaśnia, interpretuje, wartościuje. Zaletą tego podejścia jest możliwość uchwycenia specyfiki pracy. Wadą zaś jest duża arbitralność i trudność porównania ocen między recenzentami. To, co docenia czy krytykuje jeden z nich, drugi może inaczej waloryzować.

Model punktowo-tabelaryczny występuje w formularzu, który dzieli ocenę na kryteria a zarazem przypisuje im punkty i progi ocen. W jednym uniwersytecie rozdziela się ocenę merytoryczną i formalną, stosuje minima kwalifikujące oraz skalę 0–59 pkt., w innym zaś stosuje się podobny układ, ale w wersji bardziej zwartej: 30 punktów za część merytoryczną i 10 za formalną, z progami od niedostatecznej do bardzo dobrej.

Model kontrolno-administracyjny znajdziemy w formularzu, który sprowadza ocenę do odpowiedzi TAK/NIE w zakresie wymogów formalnych i kilku kryteriów merytorycznych. Widać, że władzom uczelni zależy na uwolnieniu promotorów i recenzentów prac ich magistrantów czy licencjatów od wysiłku, toteż jest to raczej audyt zgodności niż recenzja akademicka.

Model konkursowy nie służy typowej obronie pracy dyplomowej, ale selekcji najlepszych prac. Dlatego eksponuje aktualność problemu, oryginalność, znaczenie praktyczne i konkluzję dotyczącą nagrodzenia.

Formularz recenzji pracy magisterskiej nie jest prostym świadectwem kultury akademickiej, lecz raczej dokumentem administracyjno-regulacyjnej kultury uczelni. Tam, gdzie kultura akademicka opierałaby się na zaufaniu do autonomicznego sądu recenzenta, formularz wprowadza standaryzację, kontrolę i porównywalność. 

Nie musi to być samo w sobie złe, jeśli formularz pomaga uporządkować ocenę. Staje się jednak problematyczne wtedy, gdy zaczyna zastępować recenzję jako akt odpowiedzialnego sądu naukowego. Wówczas recenzent nie tyle wypowiada się jako uczony, ile realizuje procedurę, a praca magisterska zostaje wpisana w logikę dokumentowania jakości, zamiast być przedmiotem rzeczywistej akademickiej rozmowy.

Uniwersytet, który nie ufa recenzentowi, produkuje formularz. Uniwersytet, który ufa recenzentowi, oczekuje recenzji. Tylko, czy rzeczywiście czegokolwiek oczekuje w tym zakresie?