Gdy eksperckość przestaje być ograniczeniem władzy

 

W nowoczesnych demokracjach odwołanie do ekspertów uchodzi za znak odpowiedzialności. „Procesy”, „konsultacje”, „nabór specjalistów” mają uspokajać opinię publiczną i świadczyć o racjonalności decyzji. Problem zaczyna się wtedy, gdy eksperci nie ograniczają władzy, lecz ją osłaniają. Wówczas nie mamy do czynienia z merytokracją, lecz z jej symulacją. Reforma26 wraz z towarzyszącym jej naborem ekspertów do nowych podstaw programowych jest dobrym przykładem tego mechanizmu.

Pierwszy sygnał ostrzegawczy jest fundamentalny: decyzja o zmianie podstaw programowych została ogłoszona zanim pojawili się eksperci. Nabór nie dotyczy pytania czy zmieniać podstawy, ani czy jest to najlepszy instrument polityki edukacyjnej. Dotyczy wyłącznie pytania jak je napisać. Eksperci zostają więc zaproszeni do realizacji decyzji politycznej, a nie do jej oceny. Ich rola ma charakter wykonawczy, nie krytyczny. Wiedza nie pełni funkcji hamulca – pełni funkcję paliwa. To zasadnicza różnica między merytokracją a populizmem eksperckim.

Reforma26 nie została poprzedzona publiczną, konieczną diagnozą opartą m.in. na danych międzynarodowych: PIAAC, PISA, TALIS, które należało najpierw skonfrontować z krajowym badaniem oświatowym. Nie postawiono pytań o ciągłość systemu, o skutki poprzednich reform, o koszty kolejnego resetu programowego. Zmiana podstaw programowych pojawia się jako rozwiązanie bez problemu, a to jest klasyczną cechą populizmu administracyjnego. Decyzja polityczna zostaje przedstawiona jako neutralna konieczność, a w polskim przypadku jako reset działań poprzedniej władzy, a zatem jest obarczona ryzykiem. Rzekomi eksperci mają wypełnić lukę treścią, byle tylko nie ujawnić konfliktu poznawczego.

W społeczeństwach reformujących edukację na naukowej podstawie eksperci muszą mieć możliwość powiedzenia: „to zły pomysł”, „dane tego nie potwierdzają”, „ryzyko przewyższa potencjalne korzyści”. W Reformie26 nie istnieje żaden mechanizm, który dawałby ekspertom taką władzę. Nie przewidziano bowiem możliwości wstrzymania reformy, alternatywnych scenariuszy (np. stabilizacja zamiast zmiany) czy opublikowania wariantów ryzyka zmian.

Eksperckość nie ogranicza arbitralności władzy, gdyż powinna być jej zasobem legitymizacyjnym. Jednak rządzący oczekują posłuszeństwa, a zatem i bezmyślności, z czym nie zgadzają się naiwnie zaangażowani w ten proces, a kiedy to dostrzegają, to opuszczają „szalupę” instytucjonalnego zakłamania.  

Charakterystyczny jest także język komunikacji Reformy26: „kolejny etap”, „proces”, „konsultacje”, „zaproszenie do współpracy”. Nie ma w nim miejsca na spór, niepewność, sprzeczne stanowiska. Tymczasem merytokratycznie konstruowana zmiana musi przewidywać i ujawniać konflikty poznawcze, pokazywać społeczeństwu, że decyzje są trudne, dane nie są jednoznaczne, że eksperci się różnią między sobą. Populizm ekspercki postępuje odwrotnie: wygładza spór, wytwarza obraz zgody i kompetentnego zarządzania. Społeczeństwo ma ufać procedurze nie rozumiejąc jej sensu.

Kolejną funkcją ekspertów mających zapewnić władze alibi jest rozmycie odpowiedzialności. Jeśli reforma się nie powiedzie, zawsze można powiedzieć - „tak rekomendowali eksperci”, „to był wynik szerokich konsultacji”, a wzięło w nich udział n-tysięcy nauczycieli, naukowców, „proces był zgodny z najlepszymi praktykami”. Odpowiedzialność nie spoczywa na decyzji politycznej, lecz na abstrakcyjnym „procesie”. To przeciwieństwo republikańskiej zasady: kto decyduje, ten odpowiada.

Warto podkreślić, że polityka polskich  rządów nie jest populizmem antyeksperckim. Przeciwnie, to jest populizm, który wielbi ekspertów, bo potrafi ich użyć instrumentalnie. Najważniejsze, by ich opinie miały klauzulę tajności. Nie atakuje zatem wiedzy, lecz ją prywatyzuje politycznie. Odbiera jej zdolność do krytyki, zachowując jej prestiż. To szczególnie skuteczna forma populizmu, bo nie prowokuje, nie dzieli ostentacyjnie,  a działa przez uspokojenie i obietnicę racjonalności.

Można sformułować pytanie: Czy władza mogłaby zignorować wnioski ekspertów, gdyby były niewygodne politycznie? Jeśli odpowiedź brzmi „tak” co w przypadku Reformy26 wszystko na to nie wskazuje, to mamy eksperckość jako alibi władzy. Reforma26 pokazuje, jak łatwo współczesne państwo może symulować racjonalność, nie rezygnując z arbitralności.

Nabór ekspertów staje się elementem narracji troski o dobro wspólne, a nie mechanizmem jego ochrony. Merytokracja zaczyna się tam, gdzie władza ryzykuje, że wiedza ją zatrzyma. Populizm zaczyna się tam, gdzie wiedza ma zasłaniać hidden curriculum partii władzy.  Jeśli edukacja ma pozostać dobrem wspólnym, eksperci muszą być źródłem ryzyka dla władzy, a nie jej tarczą. W przeciwnym razie III RP pozostaje wyłącznie formą pozbawioną treści. No, ale ktoś na tym zarabia.

Kto chce poczytać o populizmie, to proszę bardzo: