środa, 12 października 2016

"Tak się rozwinął, że niewiele z niego zostało"


Tytułem jest maksyma socjologa - dr. Wojciecha Zielińskiego z Uniwersytetu Gdańskiego, bowiem świetnie oddaje skutek pseudsamowychowania. Przytaczam ją w tytule, gdyż Uczestnicy XXX Letniej Szkoły Młodych Pedagogów otrzymali jubileuszowe - dwudziesty już w dziejach tych Szkół Zeszyt Naukowy - pt. O POSZUKIWANIU, POZNAWANIU I TWORZENIU SAMEGO SIEBIE. Perspektywa teoretyczna i empiryczna", którego autorami są młodzi uczeni biorący udział w 2015 roku w LSMP w Pułtusku. Redaktorkami tomu są: Marta Krasuska-Betiuk, Małgorzata Jabłonowska i Sylwia Galanciak z Wydziału Nauk Pedagogicznych APS.

Rok temu pisałem o SZKOLE PEDAGOGÓW współorganizowanej przez Akademię Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie. Teraz zainteresowani mogą zapoznać się z pełną treścią wystąpień naukowych młodych pedagogów na temat samowychowania. Każdy z zamieszczonych tekstów był już przed jego wygłoszeniem omówiony i przedyskutowany z prof. Marią Dudzikową, która poddała je wielokrotnej recenzji.

Mój referat został poświęcony krytycznej analizie teorii i modeli samowychowania we współczesnej pedagogice. Pojęcia samowychowanie ma tyle bliskoznacznych terminów, że używając jednego nadaje mu się często zupełnie inne znaczenie, niż gdyby zastąpić je terminem podobnym. Oto mamy w literaturze humanistyczno-społecznej takie pojęcia, jak:

• samowychowanie, bycie wychowawcą samego siebie;
• samowychowawcza aktywność; aktywność własna jednostki;
• działanie (pro-)podmiotowe; intrapersonalne;
• samodoskonalenie;
• autosprawczość;
• autotransgresja;
• praca nad sobą;
• kierowanie własnym rozwojem (życiem, sobą);
• kształtowanie własnego charakteru (ćwiczenie własnej woli);
• asceza;
• samokształtowanie się człowieka;
• samorealizacja;
• samourzeczywistnienie;
• samoaktualizacja;
• autoedukacja;
• autokreacja;
• stawanie się podmiotem-koncepcja osobowości autorskiej;
• autocoaching – samokołczowanie – coaching marki osobistej;
• autokonstrukcja podmiotu;
• personal branding.


Każdy z powyższych terminów posiada inne wyjaśnienie oraz uzasadniany jest wiedzą z jednej z dyscyplin naukowych z pedagogiki, filozofii, psychologii czy socjologii. Po przeglądzie współczesnej literatury naukowej wnioskuję, że samowychowaniu nadal nie poświęca się zbyt dużej wagi.

Sam właściwie powróciłem do tej kategorii 15 lat temu, kiedy wspólnie z Bogusławem Milerskim przygotowywaliśmy dla Wydawnictwa Naukowego PWN Leksykon-Pedagogika. Wówczas napisałem w nim, jak pojmuję samowychowanie:


Samowychowanie – jest terminem w pedagogice wieloznacznym, utożsamianym często z aktywnością własną jednostki, pracą człowieka nad sobą, doskonaleniem samego siebie, autoformacją, kształtowaniem samego siebie, samourzeczywistnieniem czy samorealizacją. Można wyróżnić dwa przeciwstawne stanowiska teoretyczne, nadające odmienny sens pojęciu samowychowanie: sokratejskie i prometejskie.

Samowychowanie jako aktywność sokratejska ("ku sobie") to taka, której celem jest kształtowanie w sobie przez podmiot w sposób względnie samodzielny pożądanych cech osobowości. Wyłącznym motywem dążenia do doskonałości jest kształtowanie w sobie takich cech, jak siła woli, moc charakteru, doznanie perfekcji moralnej czy nabycie określonych cech psychicznych w stopniu doskonałym, które są walorami autotelicznymi. Troską osoby uprawiającej tak pojmowany “abstrakcyjny perfekcjonizm” jest ubieganie się o rzeczy trudne i rzadkie zarazem.

Przeciwstawnym do powyższego sposobem samowychowania jest aktywność prometejska ("od siebie"), w świetle której samowychowanie pojmowane jest jako rodzaj spontanicznych, nieintencjonalnych działań człowieka skierowanych na przekształcanie rzeczywistości pozapodmiotowej, na przekształcanie otaczającego go świata czy środowiska życia. Osoba wprawdzie ma obowiązek starać się o osobistą doskonałość, ale nie dla niej samej.

Perfekcjonizm i wiążące się z nim aspiracje jednostki zastąpione są tutaj perfekcjoryzmem, który to termin zawiera znacznie szerzej pojmowane treści. Kładzie bowiem nacisk na stawanie się człowieka lepszym przez każdy dobry czyn, niezależnie od tego, na jaki obiekt jest on skierowany. Jednostka tworzy samą siebie przede wszystkim dzięki pozornemu zapomnieniu o sobie i podejmowaniu działań transgresyjnych, które ukierunkowane są na osiąganie celów typu "poza –". Nie występuje w tak pojmowanym samowychowaniu konflikt pomiędzy tym, co indywidualne, osobiste a tym, co społeczne, gdyż właściwym jego przejawem jest miłość, twórczość i altruizm. Zmiana samego siebie jest nierozerwalnie związana ze zmianą otoczenia dzięki skierowanej przez jednostkę aktywności ku rzeczom, ku ludziom czy ku symbolom.

4 komentarze:

  1. To zagadnienie kluczowe dla pedagogiki. Jak pisał Kazimierz Sośnicki - celem wychowania jest samowychowanie.

    OdpowiedzUsuń
  2. Szanowny Panie Profesorze,
    dziękujemy za poinformowanie o publikacji jubileuszowego XX Zeszytu Naukowego Forum Młodych Pedagogów przy KNP PAN.
    Jeśli wolno nam będzie wspomnieć, celem uzupełnienia, o zawartości tomu uczynimy to z radością.

    W prezentowanym Tomie XX O poszukiwaniu, poznawaniu i tworzeniu samego siebie. Perspektywa teoretyczna i empiryczna znajdują się następujące teksty:
    Słowo od dr Małgorzaty Cackowskiej o historii powstania pierwszego Zeszytu Forum Młodych Pedagogów - Interdyscyplinarne inspiracje edukacji (red. M. Cackowska, R. Wawrzyniak, S. Kowal) opublikowanego w 1998 roku w Toruniu oraz
    referaty uczestników XXIX LSMP (w kolejności publikacji): Zofia Okraj (UJK) O tworzeniu samego siebie w perspektywie teorii psychotransgresjonizmu; Zofia Remiszewska (UO), Między danym a zadanym – różne konteksty widzenia siebie; Anna Wojtas (UŚ), Moja góralska swoistość jako drogowskaz wyborów życiowych; Barbara Biskup (UJK), Aby własny kamień móc ociosać. System filozoficzny masonerii na drodze do poznania siebie i dążenia do doskonałości, Zuzanna Zbróg (UJK), Poznawanie samego siebie podczas zbiorowego pisania biografii (z teorią reprezentacji społecznych w tle); Przemysław Paweł Grzybowski (UKW) Od szpitala wariatów po rewolucję miłości. Patch Adams odbudowuje świat – własny i innych; Marta Trusewicz-Pasikowska (APS), Potrzeba samowychowania religijnego w dobie ponowoczesności; Iwona Murawska (UMK) & Aleksander Cywiński (USz) Spajając na nowo to, co rozbite – dezintegracja pozytywna w sferze uzdolnień artystycznych a trudny proces samokształcenia; Alicja Tupieka-Buszmak (UWM) Uliczni muzycy w poszukiwaniu własnej drogi życia. Analiza podwójnego studium przypadku; Katarzyna Maliszewska (UŚ), A ja – piszę wiersze – kwiatem… – autokreacyjne źródła pracy teatralnej; Jerzy Norbert Grzegorek (USz) Somaestetyczne konteksty tańca współczesnego, czyli o trudnej sztuce tworzenia siebie przez taniec, Ewelina Wesołek (UMK) Prosta samotworzenia, czyli kilka zdarzeń od kropki do lasu. Metafora ażurowej przestrzeni a proces tworzenia siebie; Magdalena Ostolska (APS)
    O sztuce odkrywania siebie w działaniach teatralnych; Jolanta Sajdera (UP) Wątki autokreacji w doświadczeniach właścicielek niepublicznych placówek oświatowych; Alicja Korzeniecka-Bondar (UwB) Rwący nurt codzienności szkolnej – o (nie)możności nauczycieli zadawania pytań o siebie samego; Małgorzata Zalewska-Bujak (UŚ) Wątki nieobecne pracy nad sobą w nauczycielskich opowieściach o „byciu nauczycielem”; Justyna Miko-Giedyk (UJK), Wdrażanie uczniów do „pracy nad sobą” – w świetle analizy szkolnych programów wychowawczych; Małgorzata Anna Kućko (USz) Rozwój samowiedzy studentów jako wyzwanie dla edukacji wyższej; Katarzyna Korbecka (APS) & Małgorzata Jabłonowska (APS) Poszukiwanie źródeł motywacji pedagogów szkolnych do podejmowania doskonalenia zawodowego w obszarze pracy z uczniami zdolnymi; Zuzanna Sury (UJ) Ewaluacja w szkole jako droga nauczycieli do pracy nad sobą?; Izabela Mikołajewska (APS) Refleksje na marginesie „O trudnej sztuce tworzenia samego siebie” Marii Dudzikowej po trzydziestu latach.

    Z wyrazami szacunku
    Redaktorki tomu: M. Krasuska-Betiuk,
    M. Jabłonowska, S. Galanciak.

    OdpowiedzUsuń
  3. Profesor Adam Zych przysłał mi informację, którą poniżej cytuję:

    "Temat samowychowania był planowanym tematem rozprawy habilitacyjnej przygotowywanej przez Jana Tatarowicza (1946–2003), który przedwcześnie zmarł w Warszawie kilkanaście lat temu, dziś miałby 70 lat...".

    OdpowiedzUsuń
  4. No "Zwyciężaj sam siebie" to jeszcze HOW Impuls wydała w PRL - mam w swojej biblioteczce. Wtedy takie rzeczy to była w Polsce wielka NOWOŚĆ !!! :-)

    OdpowiedzUsuń

Jeśli masz zamiar kogoś obrazić, to zrezygnuj z komentowania.